اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو أَرادُوا الخُرُوج‌َ لَأَعَدُّوا لَه‌ُ عُدَّةً وَ لکِن کَرِه‌َ اللّه‌ُ انبِعاثَهُم فَثَبَّطَهُم وَ قِيل‌َ اقعُدُوا مَع‌َ القاعِدِين‌َ (46)
و اگر ميخواستند و قصد خروج در جهاد داشتند هر آينه تهيه و تدارک و اسباب خروج را فراهم ميکردند و لکن خداوند صلاح نميدانست خروج آنها را يعني ميدانست که صلاح نيست پس آنها را ثابت قرار داد در مدينه و گفته شد بآنها
جلد 8 - صفحه 231
که شما با قاعدين قعود کنيد.
وَ لَو أَرادُوا الخُرُوج‌َ لو امتناعيه است يعني هرگز اينها خيال خروج براي جهاد نداشتند و دليل بر اينکه ابدا قصد خروج نداشتند اينست که اگر اراده داشتند لَأَعَدُّوا لَه‌ُ عُدَّةً عدّه تهيه اسباب فعل است اينها تهيه و تدارک اسباب خروج را ميکردند، و تعبير بعدّه اشاره باينست که لا اقل يکي از اسباب خروج را فراهم ميکردند اينها هيچگونه تدارکي نکردند فقط براي اينکه در نظر مسلمين نفاق و مخالفت آنها ظاهر نشود آمدند از حضرت استيذان کنند که بگويند ما بر حسب اجازه حضرت توقف کرديم.
وَ لکِن کَرِه‌َ اللّه‌ُ انبِعاثَهُم چون خداوند ميدانست که اگر اينها با مجاهدين خروج ميکردند در ميدان جنگ فرار ميکردند و باعث شکست مسلمين ميشد و در اوامر نبي‌ّ تخلف ميکردند و هزار مفسده ديگر و معناي کراهت در مقابل اراده است و اختلاف است بين حکماء و متکلمين در اينکه اراده و کراهت از صفات ذات است که حکماء قائلند يا از صفات فعل است چنانچه متکلمين قائلند و حق با حکماء است و معناي اراده علم بصلاح فعل است چنانچه حکمت علم بمصلحت است و فعل چون داراي مصلحت باشد صلاح ميشود چنانچه اگر داراي مفسده باشد فساد ميشود و خداوند بهمه چيز عالم است، و در مقام خود گفته‌ايم که بسياري از صفات الهيه مرجعش بعلم است بصير علم بمبصرات، سميع علم بمسموعات، مدرک علم بجزئيات حکيم علم بمصالح، مريد علم بصلاح، کاره علم بفساد، خبير علم بقضايا و نحو اينها و البته هيچگونه فعلي در عالم واقع نميشود مگر باراده او ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ الحشر آيه 5، و اينکه منافات با اختيار و تکليف و ثواب و عقاب ندارد.
فَثَبَّطَهُم خداوند آنها را ثابت فرمود که خارج نشوند نظر بمفاسد خروج
جلد 8 - صفحه 232
آنها و قيل قائل باين قول بعضي گفتند اصحاب و رفقاء آنها که گفتند اقعُدُوا و بعضي گفتند قائل نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بوده بر وجه تهديد و اعراض و بعضي گفتند بر وجه اذن، لکن ظاهر آيه بقرينه کره اللّه و ثبّطهم قائل خداوند است لکن بقول تکويني نه تشريعي و لفظي مثل قوله تعالي إِنَّما قَولُنا لِشَي‌ءٍ إِذا أَرَدناه‌ُ أَن نَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ نحل آيه 42 مَع‌َ القاعِدِين‌َ مراد قاعدين کساني که علنا مخالفت کردند و خروج نکردند.