تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُکَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (58)
شأن نزول- از ابى سعيد خدرى نقل شده که: در بين تقسيم رسول اکرم غنائم را (نزد ابن عباس تقسيم غنائم هوازن بود روز حنين) ناگهان ابن ابو الحويصره تميمى که رئيس خوارج بود حاضر شد. حضرت به جهت تأليف قلوب مسلمانان، حظى وافر به ايشان عطا فرمود؛ يا طلاى خالصى که حضرت امير عليه السّلام از يمن فرستاده بود پيغمبر آن را به چهار نفر رؤساى عرب مرحمت نمود. حرقوص جرئت کرده گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله عدالت نما. حضرت فرمود: اگر من عدل نکنيم، که عدالت نمايد؟ آيه شريفه نازل شد:
ج5، ص 125
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُکَ فِي الصَّدَقاتِ: و بعضى از منافقان کسى است که عيب مى‌کند و طعن مى‌زند تو را در تقسيم صدقات. فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا:
پس اگر عطا کرده شود آنچه دلخواه ايشانست از صدقات، راضى و خشنود شوند و بپسندند آن تقسيم را، چون مطابق ميل آنها است. وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها: و اگر داده نشود از آن به موجب دلخواه. إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ: در آن هنگام غضبناک شوند و عيب جوئى کنند.
فى الکافى و العيّاشى و الحسين بن سعيد فى کتاب الزّهد باسنادهم عن اسحق بن غالب قال: قال ابو عبد اللّه عليه السّلام يا اسحق کم ترى اهل هذه الاية. «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ؟» قال هم اکثر من ثلّثى النّاس.
در کافى شريف و عياشى و حسين بن سعيد هر يک به اسناد خود روايت نموده از اسحاق بن غالب که حضرت صادق عليه السّلام فرمود: يا اسحق، چقدر مى‌دانى و مى‌بينى اهل اين آيه را که اگر عطا کرده شوند از صدقات مطابق ميلشان خشنود گردند و اگر داده نشوند به دلخواه آنان، در آن هنگام، خشمناک شوند؟ فرمود: اين جماعت بيشتر از دو ثلث مردم باشند.
خلاصه چون «حرقوص» آن جسارت را نمود، يکى از اصحاب گفت: رها کن تا گردنش زنم. حضرت فرمود: رها کن او را، اصحابى باشد که يکى از شما نماز و روزه خود را در جنب نماز و روزه ايشان هيچ داند، و لکن از دين چنان خارج شوند مانند تير از نشانه آنگاه از پر تير نظر کنند هيچ نباشد و در خويشتن نگرند هيچ نيابند و در پيکانش هيچ نيابند، کنايه از اينکه ايشان را هيچ دينى نباشد. رئيس آنها مردى است که بجاى يک دست، پاره‌هاى گوشت دارد مانند پستان زنان، خروج کنند در زمان فترتى، ايشان بدترين خلقان، و بکشد آنها را بهترين خلقان، و حضرت آنها را لعنت فرمود.
در ينابيع مذکور است که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امير المؤمنين عليه السّلام را فرمود: اى على، تو با اين قوم قتال کنى.
و ثعلبى در تفسير خود از ابو سعيد خدرى (رضوان الله عليه) نقل نموده که در
ج5، ص 126
جنگ نهروان من حاضر بودم که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام با آنها قتال، و «حرقوص» را طلب نمود، مى‌فرمود: و اللّه ما کذبت و ما کذّبت قسم به خدا که من دروغ نگفتم و با من دروغ نگفتند تا او را از زير کشتگان بيرون آوردند به آن نشانى که پيغمبر فرموده، و امير المؤمنين او را گردن بزد.