تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِينِ وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقابِ وَ الْغارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (60)
ج5، ص 128
بعد از آن بيان، امر به امتثال و منع از تعرض و به فعل و قول رسول واجب الاجلال و بيان مصارف صدقات را فرمايد تا دانند که آنچه حضرت پيغمبر در قسمت غنايم نمود عين صواب بوده:
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِينِ: اين است و جز اين نيست که زکات واجبه، متعلق به فقراء و بيچاره‌گان است. در اين آيه شريفه بيان مستحقين زکات را فرمايد که هشت طايفه‌اند:
اول- فقراء.
دوم- مساکين؛ و فرق اين دو را چنانچه در روايت على بن ابراهيم حضرت صادق عليه السّلام مى‌فرمايد: فقراء کسانى هستند سؤال نکنند، و مخارج عيال تحميل بر ايشان است، و مساکين زمين گيرها از کوران و لنگان و مجذومان و جمع اصناف زمنها از مردان و زنان و اطفال.
طايفه سوم: وَ الْعامِلِينَ عَلَيْها: و کارکنان براى زکات يعنى کسانى که سعى نمايند در تحصيل و جمع و حفظ آن تا بدهند به مقسم. و در مقدار سهم ايشان خلاف است ميان خاصه و عامه، و قول ابن عباس و حذيفه يمانى و سعيد و روايت صادقين عليهما السلام بر اين است که سهم آنها مفوض به رأى و مصلحت امام عليه السّلام است.
طايفه چهارم: وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ: و قومى که الفت داده شده قلوب ايشان، يعنى جمعى که اسلام آورده اما دلهايشان هنوز خالص و راسخ نشده، به جهت تأليف قلوب سهمى به آنها داده شود. به روايت على بن ابراهيم حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: کسانى که موحد شده لکن نسبت به پيغمبر معرفت پيدا نکرده، رسول خدا تأليف نمايد قلوب ايشان را به سهم مقرره الهى تا عارف و راغب شوند. شيخ طوسى (قدس اللّه سره) فرموده: مؤلف قلوب منحصرند در اشراف کفار که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله سهمى از زکات به ايشان مى‌داد تا
ج5، ص 129
به دين اسلام الفت گيرند و به ايشان استعانت نمايند بر قتال دشمنان. شيخ مفيد (رحمه الله) فرموده: ايشان از مسلمانان نيز هستند.
طايفه پنجم- وَ فِي الرِّقابِ: و صرف زکات در آزاد نمودن بندگان از قيد رقّيت. و به روايت مذکوره قومى هستند ملزم به کفارات در قتل خطا و در ظهار و قتل صيد در حرم و کفاره قسم در صورت ايمان و فقدان اداى آن سهمى از زکات به آنها دهند تا کفاره را ادا کنند.
نکته- عدول از «لام» به «فى» در اين صنف ثلاثه اخيره به جهت دلالت آن است که اين اصناف اربعه احقند به زکات و استحقاق صدقات از اصناف سابقه، زيرا «فى» موضوع است براى ظرف «فمعناها انّهم احقّاء به ان توضع فيهم الصّدقات» طايفه ششم- وَ الْغارِمِينَ: و ديگر براى صرف اعانت مقروضين که قرض را براى معاش و در معصيت هم خرج نکرده باشند. چنانچه حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: غارمين بدهکاران هستند که صرف در طاعت نموده بدون اسراف، پس بر امام واجب است از زکات، دين آنها را ادا نمايد.
طايفه هفتم- وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و صرف در راه خدا به اعانت مجاهدان فى سبيل اللّه، براى خريد سلاح و اسب و لوازمات جهاد، چنانچه امام عليه السّلام فرمايد: مجاهدين که مخارج نداشته باشند يا جميع خيرات که سهمى امام عليه السّلام به ايشان دهد.
طايفه هشتم- وَ ابْنِ السَّبِيلِ: اگرچه در وطن غنى باشند سهمى به آنها دهند تا خود را به وطن رسانند.
فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ: زکات فرض شده است براى جماعت مذکوره فرض کردنى ثابت از جانب خداى تعالى. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ: و خداى تعالى دانا است به مستحقان حکم کننده به قسمت بر وجهى که شايد و بايد. و احکام و شرايط مستحقين و مسائل آن در کتب فقهيه مذکور است.
ج5، ص 130