تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَکُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (61)
شأن نزول- جماعتى از منافقان در خلوت، ناشايسته‌هائى به پيغمبر نسبت مى‌دادند، يکى از آنها گفت: خاموش باشيد که اگر به سمع او رسد جميع شما رسوا شويد. گفتند: او گوش شنوا دارد، ما هرچه خواهيم مى‌گوئيم. چون خدمتش رويم، قسم مى‌خوريم که نگفته‌ايم باور مى‌کند؛ آيه آمد:
وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَ: و بعضى از منافقين آنانند که اذيت مى‌کنند پيغمبر را. وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ: و مى‌گويند او مردى خوش باور است که هرچه ما مى‌گوئيم مى‌شنود و باور مى‌کند. تسميه حضرت به جارحه مخصوصه به جهت مبالغه است، يعنى گوئيا از فرط استماع همه حواس او سماع شده و گوش گشته، چنانکه جاسوس را عين گويند براى مبالغه.
بعد حق تعالى جواب فرمايد: قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَکُمْ: بگو اى پيغمبر ايشان را که شنواى خير است مر شما را، يعنى او شنوا است نه بر وجهى که شما به مذمت گوئيد، بلکه شنونده و قبول‌کننده گفتار نيکو است. بعد تفسير آن را فرمايد: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ: تصديق مى‌کند خداى تعالى را در آنچه فرموده و مى‌فرمايد، يعنى قبول نمى‌کند مگر خبر صادق از جانب اللّه را. وَ يُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ: و تصديق مى‌نمايد مؤمنين را و سخن ايشان را به عز قبول مى‌رساند به سبب خلوص نياتشان.
نکته- «لام» مزيده جهت تفرقه است ميان ايمانى که به معنى تصديق به خدا باشد که نقيض کفر است، و ميان ايمانى که به معنى تصديق قول قائل،
ج5، ص 131
يعنى راستگو دانستن او را و از قبيل ثانى است قوله تعالى «وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَ لَوْ کُنَّا صادِقِينَ» و قوله تعالى «فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ» و قوله تعالى «قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ» و غيره.
وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ: و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله رحمت است براى کسانى که ايمان آوردند از شما. يعنى تصور نشود که به قول شما دانا نيست، بلکه صدق و کذب شما را مى‌داند، اما چون رحمت الهى است، پرده از کار شما برنمى‌دارد و به رفق با شما رفتار نمايد.
تبصره- بيان خيريت حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله را فرموده به صفات ثلاثه:
1- ايمان به خدا، و هر مؤمنى خائف از حق تعالى و خائف از حضرت ذو الجلال اقدام ننمايد بر ايذاء به باطل.
2- مصدق مؤمنين، و اين منافات دارد با اغترار و اضرار.
3- رحمت است آن حضرت و اين هم موجب خيريت باشد، زيرا با شما معامله به ظاهر و مبالغه ننمايد در تفتيش بواطن و سرائر، و سعى نکند در هتک اسرار؛ پس هر يک از اوصاف ثلاثه موجب اين است که وجود حضرت پيغمبر اذن خير است براى شما. و تخصيص رحمت به مؤمنين بسبب آنست که ايشان قبول هدايت، و به هدايت آن سرور، مهتدى شدند.
وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ: و آن کسانى که اذيت مى‌کنند پيغمبر خدا را به قول و فعل، لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ: براى ايشان است عذابى دردناک در آخرت، زيرا وجود نبوى ساعى باشد در ايصال خير و رحمت به ايشان با آنکه آنها در غايت بدى و رسوائى هستند، و بعلاوه مقابله نمايند احسان آن حضرت را به اسائه، و خيرات او را به شرورات، البته در اين صورت مستحق باشند عذاب اليم را.
نکته- ذکر رحمت بعد از خير با آنکه هر رحمتى خير است، به جهت آنست که رحمت، اشرف اقسام خير باشد، پس جايز خواهد بود ذکر رحمت عقيب ذکر خير، کما فى قوله تعالى «وَ مَلائِکَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيلَ وَ مِيکالَ.»
ج5، ص 132