اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّمَا الصَّدَقات‌ُ لِلفُقَراءِ وَ المَساکِين‌ِ وَ العامِلِين‌َ عَلَيها وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُم وَ فِي الرِّقاب‌ِ وَ الغارِمِين‌َ وَ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ فَرِيضَةً مِن‌َ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ حَکِيم‌ٌ (60)
منحصرا مصرف صدقات که زکوات اموال است هشت مصرف است از براي فقراء و مستأصلها و کساني که ضبط ميکنند و کفاري که باعث تأليف قلوب آنها شود و خريد بنده‌گان و آزاد کردن آنها و مقروضين و در راه خير و إبن سبيل که از وطن دور افتاده و دست‌رسي ندارد و اينکه از جانب خدا واجب است و خداوند دانا و حکيم است بمصالح امور.
إِنَّمَا الصَّدَقات‌ُ مراد صدقات واجبه است بقرينه جمله آخر فَرِيضَةً مِن‌َ اللّه‌ِ و مراد زکاة مال است و مسائل زکاة را در مجلد اول در ذيل وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ مفصلا بيان کرده‌ايم، و خلاصه آن اينکه زکاة به نه چيز تعلق ميگيرد غلات اربعه گندم، جو، خرما، کشمش. و انعام ثلاثه شتر، گاو، گوسفند. و نقدين دينار و درهم. و هر کدام حدّ نصابي دارد. حد نصاب غلات اربعه بمن شاهي صد و چهل من الّا چهارده مثقال که بحساب کيلو هشتصد و شصت و چهار کيلو الا کسري است و زمان تعلق زکاة موقع انعقاد حبه است و زمان اداء موقع ضبط است و شرائط آن مالک بودن حين انعقاد حبه است و بالغ بودن و عاقل و حرّ و متمکن از تصرف باشد و بر غير مالک و بر صبي‌ّ و مجنون و عبد و غير متمکن واجب نيست و مقدار زکاة اگر از انهار و باران و رودها آب ميخورد صد ده زکاة است و اگر از چاه و لو بتوسط برق يا فشاري باشد صد پنج و اگر از هر دو مساوي باشد صد هفت و نيم و اگر اکثريت با يک طرف باشد بنحوي که صدق کند عرفا تابع آنست و اداء زکاة پس از وضع مخارج است حتي خراج و ماليات غاية الامر مخارج قبل از انعقاد حبه از حد نصاب کسر گذارده ميشود و بعد از انعقاد از مقدار زکاة
جلد 8 - صفحه 248
و اما زکاة انعام ثلاثه نصابهايي دارد:
امّا شتر 12 نصاب دارد، از پنج شتر تا 25 شتر هر پنجي يک گوسفند.
6- 26 يک شتر ماده که داخل سال دوم شده باشد. 7- 36 يک شتر ماده که داخل در سال سوم شده باشد. 8- 46 يک شتر داخل سال چهارم شده باشد.
9- 61 يک شتر داخل سال پنجم. 10- 76 دو شتر داخل سال سوم.
11- 91 دو شتر داخل سال چهارم. 12- 121 الي بالا در هر پنجاه شتري يک شتر داخل سال چهارم يا در هر چهل يک شتر داخل سال سوم و بين نصابها چيزي نيست و بايد آنچه زکاة ميدهد ماده باشد.
و اما گاو دو زکاة دارد 1- 30 گاو يک گاو يک ساله نر يا ماده.
2- در چهل گاو يک گاو ماده که داخل سال سوم شده باشد و بهمين حساب سي بسي حساب کند يا چهل بچهل و لو بر هر دو منطبق شود.
و اما گوسفند پنج نصاب دارد. 1- 40 گوسفند يک گوسفند. 2-
121دو گوسفند. 3- 201 سه گوسفند. 4- 301 چهار گوسفند. 5- از چهارصد ببالا هر صدي يک گوسفند و بايد اينها سائبه يعني صحراچر باشند در بيابان نه مألوفه که علف ملکي بخورند و شتر و گاو هم بايد کارگر نباشند بسواري يا آب‌کشي يا آسيا و نحوه اينها.
مسئلة مشکلة- اگر مال زکوي که بحد نصاب رسيده جزو منافع است و خمس بآن تعلق گرفته اگر خمس آن را رد کند از حد نصاب خارج ميشود مثلا 150 من گندم استفاده کرده اگر خمس آن را رد کند 120 من ميشود از حد نصاب مي‌افتد آيا بايد خمس رد شود تا زکاة تعلق نگيرد يا زکاة دهد تا خمس آن کمتر شود، بعضي گفتند بايد زکاة را رد کند و جزو مئونه است و خمس پس از وضع مئونه است، و بعضي گفتند خمس را رد کند زيرا آنهم جزو مخارج است
جلد 8 - صفحه 249
و زکاة بعد از وضع مخارج است.
و حق اينست که بايد زمان تعلق هر يک را ملاحظه کرد مثلا تعلق زکاة پس از انعقاد حبه است و لو وقت اداء موقع حصاد است، و تعلق خمس ظهور ربح است و لو موقع اداء تماميت سال حساب است و اينکه مختلف ميشود مثلا کسي که اول سالش اول شهر صيام است اگر سال رسيد و هنوز انعقاد حبه نشده بايد همان سبز را حساب کند و خمس دهند و جزو مخارج قبل از انعقاد حبه محسوب ميشود و از حد نصاب ساقط ميشود، و اگر سالش پس از انعقاد حبه است زکاة تعلق گرفته و مخارج بعد از انعقاد حبه از حد نصاب خارج نميشود.
و امّا نصاب طلا و نقره سکه‌دار چه بسکّه اسلامي باشد و چه بسکّه خارجي قديمي يا جديدي.
و اما طلا دو نصاب دارد 1- 15 مثقال صيرفي 24 نخودي که بيست مثقال شرعي است 18 نخودي و نصاب آن چهل يک است که 9 نخود ميشود. و نصاب دوم هر سه مثقال صيرفي عشر مثقال شرعي است که چهل يک ميشود و بين النصابين چيزي نيست.
و اما نقره سکه‌دار آنهم دو نصاب دارد 1- 105 مثقال صيرفي که 200 درهم است و زکاة آن چهل يک است که پنج درهم ميشود. 2- هر چهل درهمي يک درهم مثلا کسي که صد تومان که هزار مثقال صيرفي است 25 مثقال بايد بدهد و اما مستحقين زکاة هشت طائفه هستند که اينکه آيه بيان ميفرمايد إِنَّمَا الصَّدَقات‌ُ کلمه انما از ادات حصر است که بغير از اينکه هشت طائفه نميتوان داد و مصرفش منحصر باين هشت طائفه است و مراد اينکه نيست که قسمت بين اينکه هشت طائفه شود بلکه بهر يک از اينکه هشت دسته داده شود کافي است.
1- للفقراء لام اختصاص است که مختص باين هشت سهم است نه لام
جلد 8 - صفحه 250
ملکية زيرا تا بفقير ندهند مالک نميشود و مراد فقير شرعي است و آن کسيست که درآمد ساليانه او وافي بمخارج و مصارف ساليانه او نباشد مثلا اگر درآمد نوزده باشد و مصارف بيست فقير است بشرط آنکه مصارفش بنحو اقتصاد و توسط باشد زياده‌روي نکند.
2- و المساکين در فرق بين فقير و مسکين مفسرين اختلاف زيادي دارند تقريبا پنج قول است و هر کدام استشهاد بمواردي کردند که اطلاق مسکين شده لکن تحقيق کلام اينست که هر جا فقير گفتند شامل مسکين هم ميشود و بالعکس و هر جا با هم گفته شد مثل اينکه مورد مسکين اسوء حال است از فقير و باصطلاح (اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا) 3- وَ العامِلِين‌َ عَلَيها کساني که مأموريت پيدا ميکنند براي جبايت و اخذ و جمع‌آوري زکوات و صدقات.
4- وَ المُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُم از کفار که موجب تمايل آنها بشود باسلام و تأليف قلوب آنها و رغبت بدين مقدس شود.
5- وَ فِي الرِّقاب‌ِ بنده خريدن و آزاد کردن بخصوص اگر در مورد اذيت و ظلم موالي واقع شوند يا براي اداء مال الکتابة که متمکن از اداء نباشند تا آزاد شوند 6- وَ الغارِمِين‌َ کساني که مقروض و مديون باشند و متمکن از اداء نباشند مشروط بر اينکه بر مصارف حرام و لغو و اسراف نباشد.
7- وَ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ تمام مصارف خيريه را شامل است از بناء مساجد و مدارس و نشر کتب ديني و احداث قنوات و اصلاح طرق و جسر و صدّ و اصلاح بين المؤمنين و اعزام براي حج و زيارت ائمه عليهم السلام و تشکيل مجالس سوگواري و تعليم معالم ديني و غير اينها.
8- وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ کسي که از وطن دور افتاده باشد و نتواند تحصيل
جلد 8 - صفحه 251
وسائل وصله بوطن کند و او در وطن متمکن باشد.
فَرِيضَةً مِن‌َ اللّه‌ِ و اي‌ّ فريضة حتي دارد مانع الزکاة بدين اسلام از دنيا نميرود و در آيات عدل صلوة شمرده شده و از احکاميست که در تمام شرايع بوده و منکر آن کافر است و مرتد وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بافعال و اقوال و اشخاص شما حَکِيم‌ٌ بمصالح و حکم احکام.