تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ (67)
بعد از آن نوع ديگر از قبايح منافقين را بيان فرمايد:
الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ: مردان منافق که سيصد نفر بودند و زنان منافق که صد و هفتاد نفر بودند. بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ: بعضى ايشان از برخى ديگرند، يعنى همه مشابه يکديگرند در نفاق و شقاق و بعد از ايمان. و يا در تکذيب قسم به خدا که از شما هستند. پس اين تقرير قول حق تعالى است: «وَ ما هُمْ مِنْکُمْ» و ما بعد آن در حکم دليل بر آن است چه دلالت مى‌کند بر مضاده حال آنها با حال مؤمنين.
صفت اول آنها: يَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ: امر مى‌کنند به کارهاى زشت و قبيح از کفر و معاصى و تکذيب پيغمبر و آيات قرآنى. در لفظ منکر داخل است تمام قبايح الا آنکه اعظم آن در اينجا تکذيب رسول است.
صفت دوم: وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ: و باز مى‌دارند مردم را از کارهاى نيکو
ج5، ص 138
و پسنديده که خداى تعالى امر فرموده به آن مانند ايمان و طاعت و تصديق پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و در لفظ معروف داخل است تمام محسنات الا آنکه اعظم آن در اينجا ايمان و تصديق رسول اکرم است.
صفت سوم: وَ يَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ: و امساک کنند و مى‌بندند دستهاى خود را از انفاق در طاعت الهى و مرضات سبحانى. يا امساک نمايند از هر خير واجبى مانند زکات و انفاق در جهاد و راه خداى تعالى.
نَسُوا اللَّهَ: فراموش کردند خداى را عز و جل، و ترک نمودند ذکر ذات احديت سبحانى را. فَنَسِيَهُمْ: پس ترک فرمود و واگذاشت ايشان را و بازداشت رحمت و فضل و لطف خود را از ايشان.
نکته- ذکر نسيان به طريق ازدواج است، چه نسيان نسبت به ساحت جلال الهى جايز نيست، پس مراد لازم آن باشد يعنى ترک. در تفسير برهان، ابن بابويه به اسناد خود روايت نموده از ابى معمر السعدانى از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در معنى آيه شريفه فانّما يعنى انّهم نسوا اللّه فى دار الدّنيا فلم يعملوا له بالطّاعة و لم يؤمنوا به فنسيهم فى الاخرة اى لم يجعل لهم فى ثوابه شيئا صاروا منسييّن من الجنّة ايشان فراموش کردند خداى تعالى را در دنيا پس عمل ننمودند به طاعت او و ايمان نياوردند به او، پس حق تعالى ترک نمود ايشان را در آخرت، يعنى قرار نداد براى آنها در ثواب چيزى را پس گرديدند فراموش شدگان از بهشت.
إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ: بدرستى که منافقين ايشانند خارجين از ايمان به خدا و رسول و طاعات او، يا متمردين از توحيد و منهمکين در شرک و خارجين از دائره خير و احسان.