اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
المُنافِقُون‌َ وَ المُنافِقات‌ُ بَعضُهُم مِن بَعض‌ٍ يَأمُرُون‌َ بِالمُنکَرِ وَ يَنهَون‌َ عَن‌ِ المَعرُوف‌ِ وَ يَقبِضُون‌َ أَيدِيَهُم نَسُوا اللّه‌َ فَنَسِيَهُم إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ هُم‌ُ الفاسِقُون‌َ (67)
رجال از منافقين و نساء آنها بعض آنها از بعض ديگرند امر بمنکرات ميکنند و نهي از معروفات و قبض يد دارند خدا را فراموش کردند پس خداوند هم آنها را فراموش ميفرمايد محققا منافقين آنها فاسقين هستند.
المُنافِقُون‌َ وَ المُنافِقات‌ُ و لو لفظ منافقين شامل رجال و نساء هر دو ميشود لکن ذکر منافقات براي اينست که توهم نشود که اينکه احکام مخصوص رجال است مرد و زن آنها شريک هستند.
بَعضُهُم مِن بَعض‌ٍ بعضي گفتند مراد اينست که مجتمع هستند در نفاق و شرک و بعضي گفتند بعض آنها بر دين بعض ديگرند، و بعضي گفتند در عذاب الهي بعضي ملحق ببعضي هستند، لکن تمام اينها تفسير برأي و خيال بافيست و از جملات
جلد 8 - صفحه 260
بعد مستفاد ميشود که مراد بعضي از بعض ديگر فرا ميگيرند کفر و نفاق و اعمال قبيحه را مستضعفين آنها از متکبرين و اعاظم آنها چنانچه در آيات بسيار حکايت تخاصم آنها را با يکديگر در روز قيامت بيان ميفرمايد يَقُول‌ُ الَّذِين‌َ استُضعِفُوا لِلَّذِين‌َ استَکبَرُوا لَو لا أَنتُم لَکُنّا مُؤمِنِين‌َ قال‌َ الَّذِين‌َ استَکبَرُوا لِلَّذِين‌َ استُضعِفُوا أَ نَحن‌ُ صَدَدناکُم عَن‌ِ الهُدي بَعدَ إِذ جاءَکُم بَل کُنتُم مُجرِمِين‌َ وَ قال‌َ الَّذِين‌َ استُضعِفُوا لِلَّذِين‌َ استَکبَرُوا بَل مَکرُ اللَّيل‌ِ وَ النَّهارِ إِذ تَأمُرُونَنا أَن نَکفُرَ بِاللّه‌ِ وَ نَجعَل‌َ لَه‌ُ أَنداداً سبأ آيه 30- 32 و نيز ميفرمايد قالَت أُخراهُم لِأُولاهُم رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِم عَذاباً ضِعفاً مِن‌َ النّارِ، الي قوله تعالي: وَ قالَت أُولاهُم لِأُخراهُم فَما کان‌َ لَکُم عَلَينا مِن فَضل‌ٍ اعراف آيه 36 و 37، الي غير ذلک من الآيات و از شواهد قويه بر اينکه معني در خود آيه وجه بيان بعضهم من بعض را بيان ميفرمايد يَأمُرُون‌َ بِالمُنکَرِ از شرک و کفر و قبايح عقليه و شرعيه و عرفيه که تمام منکرات هستند وَ يَنهَون‌َ عَن‌ِ المَعرُوف‌ِ ايمان بخدا و رسول و اعمال حسنه و عبادات و ساير محسنات عقليه و شرعيه و عرفيه وَ يَقبِضُون‌َ أَيدِيَهُم که منافقين بذل مال في سبيل اللّه نميکنند از زکاة و خمس و صرف جهاد و صدقات مستحبه.
نَسُوا اللّه‌َ خدا را بکلي فراموش کردند و ترک گفتند کانّه خدايي نيست فَنَسِيَهُم خدا هم فرداي قيامت خردلي بآنها اعتنايي نميکند مثل اينکه آنها را فراموش کرده زيرا فراموشي بر او محال است ذات اقدس واجب الوجود محل حوادث واقع نميشود و تغيير در ساحت قدس او روا نيست و معناي سبّوح قدّوس همين است و توضيح کلام در اينکه باب مکرر داده شده که صفات حضرت اله سه قسم است کماليه و جماليه و جلاليه:
کماليه عبارت است از آن صفاتي که در فقدانش نقص و عيب و احتياج لازم ميآيد که تعبير بصفات ذاتيه ميکنند که عين ذات است يعني عين وجود و مرتبه
جلد 8 - صفحه 261
وجود است چون ذات حضرت حق صرف الوجود است نه ذات ثبت له الوجود و غير متناهيست شدّة و مدّة و عدّة و بوحدته داراي جميع مراتب وجود است که اگر فاقد مرتبه باشد محدود ميشود و از وجوب وجود منقلب بممکن الوجود ميشود، و اينکه صفات کماليه مراتب وجود است و اينها هم دو قسم است صفات صرفه که ظرف نميخواهد مثل حيات، قدم، ازليت، ابديت، کبريائيت، عظمت، علوّ، سرمديت و امثال اينها، و صفات ذات اضافه است که متعلق ميخواهد مثل عالم بکل معلوم، قادر بکل مقدور، بصير بکل مبصر، سميع بکل مسموع، خبير بکل خبر، مدرک بکل مدرک، حکيم بکل مصالح، مريد بکل صلاح و امثال اينها و اما جماليه که تعبير بصفات فعليه ميکنند که افعال الهيه کلّا حسن است خالقية، رازقيت، احياء، اماته، افاضه عزت و ذلت، غناء و فقر، صحت و مرض و امثال اينها تماما بجا و بموقع است موافق حکمت و مصلحت که جامع آنها عدل است و اما صفات جلاليه که تعبير بصفات سلبيه ميکنند، و جلاليه گفتند براي اينست که خداوند اجل‌ّ از اينست که متّصف باين صفات باشد خداوند منزه است از آنها که معناي سبّوح قدّوس است مثل ترکيب که داراي اجزاء باشد نه اجزاء خارجيه مثل اجسام و عوارض اجسام و نه اجزاء عقليه مثل انواع و اجناس که مرکب از جنس و فصل است و نه اجزاء وهميه مثل جواهر فرده عقل و نفس که مرکب از وجود و ماهيت است و خداوند صرف الوجود است.
(الحق ماهيّته انيّته || اذ مقتضي العروض معلوليته)
که گفتند
نه مرکب بود و جسم نه جوهر نه عرض || بي‌شريک است و معاني تو غني دان خالق
بنا بر اينکه غني بمعني سلب احتياج باشد که در نصاب ميگويد:
(چون غني دان بي‌نيازي || ور بمدّ خواني سرود)
لکن در مقام خود گفته‌ايم که غني اعظم صفات ثبوتيه است بمعني دارايي که اعلا مراتب وجود است حاوي
جلد 8 - صفحه 262
جميع مراتب و در همان نصاب ميگويد (غني مال دار است و مسکين گدا) تنبيه- اينکه صفات ربوبي بعضي مختص بذات اقدس او است احدي از مخلوقات بهره‌اي ندارد مثل قديم و ازلي بودن، خالقية و رازقيت، الوهيت، احياء، اماته و امثال اينها، و بعضي خداوند بهره‌اي ببعض مخلوقات افاضه فرموده مثل علم قدرت، بصيرية، سميعية. مدرکية و امثال آنها که گفتند مخلوقات مظهر صفات الهي هستند هر کدام بدرجه خود مظهر بعض صفات هستند و مظهر تام اتم جميع صفات کمال وجود مقدس حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار که اهل بيت رسالت عليهم السلام هستند.
إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ هُم‌ُ الفاسِقُون‌َ فسق سرکشي و سرپيچي است و اعلي مراتب فسق نفاق است تا برسد بدرجه فسق مقابل عدالت شرعيه که مرتکب کبيره و اصرار بر صغيره و منافيات مروت باشد.