تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِي خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (69)
کَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ: اى منافقان، هستيد شما مانند کسانى که پيش از شما بودند، يعنى امم ماضيه که بر کفر و نفاق مستمر بودند. پس بيان وجه تشبيه و تمثيل حال آنها را فرمايد که: کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً: بودند شديدتر از شما از حيث قوت، يعنى در قوت بدنى از شما قوى‌تر بودند. وَ أَکْثَرَ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً: و بيشتر بودند از شما از جهت مال و اولاد، يعنى مال و اولاد آنها از شما بيشتر بود؛ با اين حال، نفع نداد ايشان را چيزى از شدت قوت و کثرت مال و اولاد، و عذاب الهى به آنها وارد شد. فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ: پس بهره گرفتند به نصيب خود از لذايذ دنيا و از مال و فرزند بهره‌ور شدند. فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ: پس شما منافقان نيز تمتع يافتيد به نصيب خويش از آرزوهاى دنياى فانى. کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ: چنانچه بهره بردند آنانکه پيش از شما بودند به نصيب خود.
وجه تشبيه- اول: مذمت امم ماضيه فرموده به استمتاع ايشان به حظوظ ناقصه از شهوات فانيه و اشتغال به آنها غافل از نظر در عاقبت و سعى در تحصيل لذايذ حقيقيه و
ج5، ص 141
نعيم باقيه جهت تمهيد ذم مخاطبين منافقين در مشابهت ايشان به آنها و متابعت اثر ايشان.
دوم: تشبيه فرموده منافقين را به کفار زمان سلف در امر به منکر و نهى از معروف و قبض از خيرات، بعد وصف کفار را فرمود به اينکه آنها از حيث قوت و مال و اولاد قوى‌تر بودند از اين منافقين، و بهره يافتند عاقبت هلاک، و به عذاب ابدى گرفتار شدند، پس شما با ضعف حال و قلت مال و اولاد هر آينه اولى و اهم نخواهيد بود در اهلاک و ابتلاء به عقاب دائم.
سيم: تشبيه فرموده منافقين را به کفار در سرپيچى آنان از طاعت الهى و انهماک در مخالفت سبحانى به جهت طلب دنيا و شهوات و استمتاع آنها در چند روزه عمر و حبط اعمال و خسران.
وَ خُضْتُمْ: و شروع نموديد و فرو رفتيد در باطل که آن کفر و استهزاء به آيات الهى است. کَالَّذِي خاضُوا: مانند کسانى که فرو رفتند در باطل از گذشتگان. چون حق تعالى بيان فرمود مشابهت منافقين را به کفار در طلب دنيا و اعراض از آخرت، در اين آيه بيان فرمايد حصول مشابهت بين دو فرقه را در تکذيب انبياء و مکر و خدعه و حيله به ايشان: أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ: آن جماعت نابود و تباه گشت کردارهاى ايشان. فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ: در دنيا که آن مال و اولاد به ايشان وفا نکرد، و در آخر که ثوابى بر آن عملها مترتب نگشته، مانند ثواب مؤمنين در خيرات و مبرات، زيرا مستحق نباشند به سبب کفر و شرک و نفاق. وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ: و آن گروه منافقان ايشانند زيانکاران در هر دو جهان.
ابن عباس در اين آيه گفته: ما اشبه اللّيل بالبارحة چه شبيه است امشب به ديشب، يعنى چقدر مشابهت دارند اين منافقان به قوم بنى اسرائيل. ابن مسعود گفت: شما شبيه‌ترين مردمانيد به بنى اسرائيل الا آنکه نمى‌دانم شما هم گوساله مى‌پرستيد يا نه. حذيفه گفت: امروز منافقان شما بدتر از منافقان عهد رسولند. پرسيدند: چگونه؟ گفت: براى آنکه ايشان نفاق را مخفى داشتند و شما آن را آشکار کرديد.
ج5، ص 142
در مجمع- ابى سعيد الخدرى عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله قال: لتأخذنّ کما اخذت الامم من قبلکم ذراعا بذراع و شبرا بشبر و باعا بباع حتّى لو انّ احدا من اولئک دخل فى جحر ضبّ لدخلتموه قالوا يا رسول اللّه کما صنعت فارس و الرّوم و اهل الکتاب قال صلّى اللّه عليه و آله فهل النّاس الّا هم.
ابو سعيد خدرى روايت نموده که حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود: شما هر آينه البته البته فرا گيريد طريقه مانند طريقه امتهاى گذشته ذراع به ذراع و شبر به شبر و باع به باع، حتى آنکه اگر يکى از آنها در سوراخ سوسمارى شده باشد شما نيز درآييد. گفتند: يا رسول اللّه، مانند وضعيات روم و فارس و اهل کتاب؟ فرمود: نيستند مردم مگر از جنس ايشان.
نکته- ذکر استمتاع در حق اولين اولا بعد ذکر آن در حق منافقين ثانيا بعد ذکر آن در حق اولين ثالثا فايده‌اش آنست که حق تعالى مذمت فرمود اولين را به بهره بردن از حظوظ دنيا و حرمان ايشان از سعادت عقبى به سبب استغراق در نصيب عاجله؛ پس از تقرير اين مذمت عود فرمود به تشبيه اين منافقين به سالفين، و اين نهايت مبالغه است، مثل آنکه شخص بخواهد آگاه نمايد بعض ظلمه را بر قبح ظلم او گويد: تو مثل فرعون هستى، مى‌کشت مردم را بدون تقصير، و عذاب مى‌کرد به غير سبب، و تو هم مى‌کنى آنچه او مى‌نمود، پس تکرير براى تأکيد باشد.