تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ (71)
چون حق تعالى مبالغه فرمود در بيان وصف منافقين به اعمال فاسده و افعال خبيثه و تعقب به ذکر انواع وعيد در حق آنها در دنيا و آخرت، سپس توصيف مؤمنين را به خصال حميده و اعمال خيريه به نقيض منافقين بيان فرمايد:
وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ: و مردان و زنان مؤمنه. بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ:
بعضى از ايشان محبان و دوستان برخى ديگرند در تعاون و تناصر يکديگر در طريق قديم و دين مستقيم. و معاونت آنان بر اين وجه است که بر ضد منافقين داراى اوصاف حسنه:
صفت اول: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ: امر مى‌کنند به کارهاى نيکو که آن ايمان و فرمانبردارى است در جميع اوامر الهى و آنچه را که واجب فرموده يا راضى باشد به آن عقلا يا شرعا.
صفت دوم: وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ: و باز مى‌دارند از کارهاى ناشايسته که آن کفر و انواع معاصى است و آنچه نهى فرموده و رضا ندارد آن را عقلا يا شرعا.
نکته- ذکر «من» در آيه منافقين و لفظ اولياء در آيه مؤمنين براى آن است که در صفت منافقين «بعضهم من بعض» دلالت دارد بر اينکه نفاق تابعين متفرع بر نفاق سالفين است، زيرا نفاق و کفر تابعين حاصل شده به سبب تقليد اکابر و رؤسا به هواى نفس و طبيعت و عادت، اما وفاق مؤمنين بتحقيق حاصل شده نه
ج5، ص 145
بواسطه ميل و عادت بلکه بواسطه مشارکت در استدلال و هدايت و توفيق و اتحاد حق حقيقى دارند، لا جرم وحدت ايمانى بين آنها ثابت شده.
صفت سيم: وَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ: و بر پا مى‌دارند نماز را به شرايط و ارکان و آداب آن که مأمورند.
صفت چهارم: وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ: و مى‌دهند زکات را به آداب متعلقه به آن.
صفت پنجم: وَ يُطِيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ: و فرمان مى‌برند حضرت الهى و رسول سبحانى را در جميع امور.
أُولئِکَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ: آن گروه پاکيزه سيره، و ستوده خصلت، زود باشد که رحمت فرمايد حق تعالى ايشان را، يعنى محققا آنها را مستغرق رحمت خود گرداند در دنيا و آخرت (چه سين مؤکد وقوع است). إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ:
بتحقيق خداى تعالى غالب است بر هر چه اراده فرمايد و هيچ چيز مانع اراده او نشود، دانا است به حکمت و مصلحت، و وضع نمايد هر شى‌ء را به محل خود، و رحمت و عذاب را به محل خود قرار دهد.
تنبيه- آيه شريفه دلالت دارد بر آنکه امر به معروف و نهى از منکر از واجبات عينى است که بر هر فرد فرد مکلفين واجب است، زيرا از صفات جميع مؤمنان شمرده و تخصيص به قومى دون قومى نداده.
حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام در ذيل خطبه قاصعه فرمايد: و انّ عندکم الامثال من بأس اللّه و قوارعه و ايّامه و وقايعه فلا تستبطئوا وعيده جهلا باخذه و تهاونا ببطشه و يأسا من بأسه، فانّ اللّه سبحانه لم يلعن القرن الماضى بين ايديکم إلّا لترکهم الأمر بالمعروف و النّهى عن المنکر فلعن اللّه السّفهاء لرکوب المعاصى و الحلماء لترک النّواهى.
يعنى: و بتحقيق نزد شما است داستانها از شدت عذاب الهى و عقوبات کوبنده او و روزهاى سخت او واقعه‌هاى نکال او، پس بعيد نشماريد وعيد عذاب او را از جهت جهالت شما به مؤاخذه او، و از جهت استخفاف به عنف و سطوت او و از جهت نوميدى از عذاب او، پس بتحقيق خداى تعالى دور نفرموده از رحمت واسعه خود اهل قرون گذشته را مگر به سبب ترک کردن ايشان امر
ج5، ص 146
به معروف و نهى از منکر را، پس دور فرمود از رحمت خود سفيهان را بواسطه ارتکاب معاصى و دانايان را به جهت ترک کردن نهى از مناهى.