تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ مَساکِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (72)
و چون حق تعالى در آيه سابقه بيان وعد را نسبت به مؤمنين به اجمال فرمود، در اين آيه تفصيل آن را مى‌فرمايد:
وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ: وعده فرموده حق تعالى مردان مؤمن و زنان مؤمنه را در آخرت. جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ: بهشتها و بوستان‌هاى پر نعم که از جمله آن جارى است از جلو آنها نهرها. يا جارى است از زير درختان نهرهاى آب. خالِدِينَ فِيها: در حالتى که مخلد و دائمند و جاويد باشند در آن بهشتها. وَ مَساکِنَ طَيِّبَةً: و ديگر منازل پاکيزه و خوش که نفوس آنان از آنها مستطيب شوند و زندگانى با طيب نفس و منزه از شوائب آزردگى خاطر باشد. مفسرين خاصه و عامه روايت نموده از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله که: آن قصورى است از لؤلؤ سفيد و ياقوت سرخ و زمرد سبز. فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ: در بهشتهاى بادوام و خلود و با اقامت. نزد ابن مسعود جنات عدن وسط بهشت است. و نزد ضحاک مدينه بهشت است و در آن انبياء و رسل و شهداء و ائمه هدى و مردم اطراف آنها هستند. و نزد بعضى اعلا درجه بهشت باشد.
روى عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله انّه قال: عدن دار اللّه الّتى لم ترها عين و لم تخطر على قلب بشر لا يسکنها غير ثلثة النّبيين و الصّدّيقين و الشّهداء يقول اللّه عزّ و جلّ طوبى لمن دخلک.
ج5، ص 147
روايت مرسله در مجمع حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمايد: جنات عدن، خانه رحمت و نعمت الهى است که هيچ چشمى آن را نديده و بر قلب هيچ بشرى خطور ننموده، ساکن نفرمايد در آن مگر سه طايفه را: پيغمبران و ائمه هدى و شهداء.
تبصره- بدانکه حق تعالى به فضل عميم و لطف عظيم خود در اين آيه اول مؤمنان را وعده فرموده به احسن اماکن تا طباع ايشان بر آن ميل نمايد، بعد وصف فرموده به آنکه محفوف است به طيب عيش و معرى از شوائب کدورات که منازل دنيا خالى از آن نيست، و آنگاه توصيف نمود به دار اقامت و ثبات در جوار عليّين که گرد فنا به گرد آن نمى‌گردد، تا همگى همت خود را از تعلقات حطام دنيا گردانيده، به طاعت و عبادت رغبت نمايند، و بدان وسيله به درجات عاليه عقبى نائل شوند.
بعد از آن ايشان را به وعده بزرگتر و شريفتر از آن فرمايد: وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ: و رضا و خشنودى از جانب حضرت حق تعالى بزرگتر و شريفتر است از جنات عدن و انواع نعم آن، زيرا مبدأ جميع سعادات و منشأ تمام کرامات، رضاى الهى است و قرب رحمت سبحانى.
در تفسير برهان: عياشى از حضرت سيد الساجدين عليه السّلام روايت نموده که فرمود: وقتى اهل بهشت در آن قرار، و محبان خدا به مساکن خود وارد، و هر مؤمنى بر تخت خود تکيه نمايد؛ خدام، اطراف او، شاخه‌اى بر او منبسط، و چشمه‌ها به اطرافش، و انهار در جلو جارى، و بساطهاى مخمل منبسط و مخده‌ها بر آن گذاشته، و خدمه هر چه خواهد پيش از سؤال بياورند، و حور العين بر او وارد؛ پس مکث نمايد به مدتى که خدا بخواهد. بعد از جانب حق تعالى خطاب شود: اى محبان من و اهل طاعت من و اهل جنت، مى‌خواهيد خبر دهم شما را به بهتر چيزى که شما در آن هستيد؟ عرض کنند: پروردگار ما، بهتر از مشتهيات نفس، و لذت اعين از نعم در جوار کريم چه باشد؟ خداى تعالى فرمايد: رضاى من از شما، و محبت من براى شما بهتر و عظيمتر است از آنچه درآيند. عرض کنند: بلى، اى پروردگار ما، رضا و محبت تو بهتر و شريفتر است
ج5، ص 148
براى ما. بعد حضرت اين آيه تلاوت فرمود «وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ».
ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ: آن رضوان با جميع نعم بهشت آن رستگارى بزرگى است در دنيا و آخرت، زيرا اگر به تعقل و تأمل، شخص مؤمن فکر نمايد، هر آينه نعم دنيا و آخرت را در مقابل رضاى الهى حقير و خفيف و اندک يابد.