تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ (73)
بعد از آن امر به جهاد مى‌فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ: اى پيغمبر محترم، جهاد نما با کافران به شمشير و با منافقان به الزام حجت و اقامه حدود بر ايشان، و يا به وعظ و تخويف. ابن عباس گفته که: جهاد کن با منافقان به انواع ثلاثه به حسب امکان يعنى اول به شمشير، و اگر ميسر نشد به زبان، و بعد به قلب دشمن آنها باش. طبرسى (رحمه الله) در مجمع فرمايد: در قرائت اهل بيت روايت شده جاهد الکفّار بالمنافقين گفته‌اند به جهت اينکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مقاتله با منافقين ننمايد، بلکه تأليف قلوب آنها فرمايد، زيرا منافقين اظهار کفر نکنند و در علم الهى است تا مادامى که اظهار کلمه ايمان نمايند قتل آنها مباح نباشد. وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ: و ترش‌روى باش بر ايشان و کلام غليظ شديد و سخت بر آنها فرما بدون رقت و رأفت. وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ: و بازگشت و مسکن هر دو فرقه جهنم است. وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ: و بد بازگشتى است جهنم و بد جايگاهى است.
تنبيه- صاحب کنز العرفان گويد: در آيه شريفه چند فايده است:
اول: جهاد با کفار، و آنها دو قسمند: يکى اهل کتاب و کسانى که شبهه کتاب با آنها باشد مانند مجوس که شبهه آن است که اهل کتاب باشد جهاد با
ج5، ص 149
آنها واجب است يا اسلام آرند يا شرايط ذمه را قبول کنند و در صورت تخلف کشته شوند. و ديگر: کفار غير اهل کتاب، با آنها جهاد بايد کرد، يا اسلام يا کشته شوند.
دوم: امر است به جهاد با منافقان به اقامه حجت، و در اين داخل است جهاد با هر مبتدع که معتقد خلاف حق باشد و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است که اذا ظهرت البدع فى امّتى فليظهر العالم علمه و من لم يفعل فعليه لعنة اللّه: هرگاه که بدعتها در ميان امت من پيدا شود، بايد عالمان اظهار کنند علم خود را، و هر که چنين نکند پس لعنت خدا بر او باد.
سيم: امر به غلظت شامل کفار و منافقان است، پس واجب است غلظت و اهانت بر کفار و منافقان و اصحاب بدعت و معتقدان خلاف، مگر موقع تقيه و خوف ضرر.