تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَکُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ (74)
شأن نزول- ابن عباس نقل نموده که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در سايه حجره‌اى نشسته، اصحاب را فرمود: همين ساعت مردى آيد به چشم شيطان بر شما نگرد، وقتى آمد با او هيچ تکلم نکنيد. فورا مردى آمد ازرق چشم، حضرت او را بخواند، فرمود: چرا مرا دشنام دادى؟ او انکار، و تمام اصحاب خود را نزد پيغمبر آورد، همه قسم خوردند که ما دشنام نداده‌ايم، آيه شريفه نازل
ج5، ص 150
شد:
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا: قسم مى‌خورند به خدا که نگفته‌اند دشنام به پيغمبر را. وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ: و هر آينه بتحقيق به خدا قسم که گفته‌اند کلمه کفر را که سبّ و دشنام پيغمبر باشد. قول مشهور آنست که در باره «جلاس بن سويدا» نازل شد که در وقت غزوه تبوک مردم را منع از حرکت، و جسارت به پيغمبر مى‌نمود. بعد انکار و قسم هم خورد. زن مصعب که واقعه را به سمع حضرت رسانيده بود، چون انکار و قسم او را ديد، از خدا طلب نمود که صدق او معلوم گردد؛ آيه شريفه نازل شد.
وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ: و کافر شدند بعد از اظهار اسلام ايشان. وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا: و قصد نمودند به آنچه نيافتند، و مقصود ايشان اخراج پيغمبر و اجلاى مهاجران از مدينه بود تا آنکه تاج سلطنت بر سر ابن ابى نهند و عاقبت نائل شدند. نزد بعضى مراد اصحاب عقبه‌اند که قصد کشتن پيغمبر نمودند و رسوا شدند. و به روايت حضرت باقر عليه السّلام دوازده نفر: هشت نفر از قريش، و چهار نفر از اعراب. قول سوم: نزد جبائى همت نمودند به افساد بين اصحاب پيغمبر قدرت نيافتند.
وَ ما نَقَمُوا: و کينه نداشتند با پيغمبر و مؤمنان. إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ:
مگر آنکه غنى گردانيد ايشان را خداى تعالى و پيغمبر او. مِنْ فَضْلِهِ: از تفضل و تکرم خود، يعنى اهل مدينه محتاج و فقير بودند، چون قدم ميمنت اثر حضرت بدانجا رسيد، به برکت آن سرور، غنايم بسيار به دست آمده غنى شدند، پس موجب عداوت نيافتند مگر آنکه مستغنى شدند. و در مثل گويد: «اتق من شر من احسنت اليه» بپرهيز از شر کسى که احسان به او نمودى. طبرسى (رحمه الله) در مجمع فرمايد: معنى آيه آنکه: ايشان عمل به ضد واجب، و به مقابل شکران، کفران نمودند، زيرا منافقين کينه ورزيدند نسبت به مؤمنين، و حال آنکه مؤمنين گناهى نداشتند الا آنکه خداى تعالى مباح فرموده براى آنها غنايم را و غنى گردانيد ايشان را به آن، پس منافقين در مقابل اعطاى اين نعمت به مؤمنين، کفران و نقمت و کينه را منظور داشتند.
ج5، ص 151
نکته- افراد ضمير و عدم اتيان به تثنيه، به جهت تعظيم الهى است، و لذا پيغمبر چون از خطيبى شنيد که مى‌گفت: من اطاع اللّه و رسوله فقد هدى و يعصيهما فقد غوى، فرمود: بئس خطيب القوم انت. گفت: چگونه يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله؟ فرمود: چرا نگفتى و من يعص اللّه و رسوله، و با آنکه فضل رسول از جانب خدا است، پس حقيقت فضل مخصوص ذات احديت الهى باشد.
فَإِنْ يَتُوبُوا: پس اگر توبه کنند اين جماعت منافقين از نفاق، و بازگشت به حق نمايند. يَکُ خَيْراً لَهُمْ: باشد آن بازگشت بهتر براى ايشان در دنيا و آخرت، به سبب آنکه بواسطه تو به نائل شوند رضاى خدا و پيغمبر و بهشت را.
وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا: و اگر اعراض کنند از رجوع به حق و سلوک هدايت و صراط مستقيم. يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ: عذاب فرمايد ايشان را حق تعالى. عَذاباً أَلِيماً: عذابى دردناک. فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ: در دنيا از حسرت و ندامت و غم و بدنامى، و در آخرت به عذاب آتش جهنم ابدى. وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ: و نيست ايشان را در زمين. مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ: هيچ دوستى و متولى امرى و نه يارى و مددکارى که عذاب را از ايشان بردارد. مروى است که «جلاس» بعد از نزول اين آيه توبه نمود، و از جمله مخلصان امت شد.