تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَکُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ (74)
ترجمه
قسم ميخورند بخدا که نگفتند و بتحقيق گفتند سخن کفر را و کافر شدند بعد از اسلامشان و اهتمام نمودند بچيزيکه نائل نشدند و ناپسند نداشتند مگر آنکه بى‌نياز کرد آنها را خدا و پيغمبرش از فضل خود پس اگر توبه کنند باشد بهتر براى آنها و اگر رو گردانند عذاب ميکند آنها را خدا عذابى دردناک در دنيا و آخرت و نباشد براى آنها در زمين هيچ دوستى و نه ياورى.
تفسير
قمى ره فرموده نازل شد در باره کسانيکه همقسم شده بودند در کعبه معظمه که نگذارند امر خلافت در بنى هاشم مستقر شود و اين کفر بود پس از اين نشستند سر راه پيغمبر (ص) و در فقيه است که اهتمام نمودند بقتل آن حضرت و نائل بمقصود نشدند و چون خداوند پيغمبر خود را آگاه فرمود قسم خوردند که سخنى نگفتند و قصد سوئى نداشتند تا آنکه اين آيه نازل شد و در مجمع همان شأن نزوليرا که در ذيل آيه يحذر المنافقون از امام باقر (ع) نقل نموده بود و ذکر شد با مختصر اختلافى در ذيل اين آيه نقل نموده و از امام صادق (ع) روايت شده است که چون پيغمبر (ص) امير المؤمنين (ع) را روز غدير خم بر پا داشت در مقابل آنحضرت هفت نفر از منافقان بودند و آنها أبو بکر و عمر و عبد الرحمن بن عوف و سعد بن ابى وقّاص و ابو عبيده و سالم مولى ابى حذيفه و مغيرة بن شعبه بودند و عمر گفت آيا نمى‌بينيد دو چشم او مانند دو چشم ديوانه است و مقصودش پيغمبر (ص) بود السّاعه مى‌ايستد و مى‌گويد خدا فرموده بمن پس چون پيغمبر (ص)
جلد 2 صفحه 603
ايستاد فرمود اى مردم چه کسى اولى است بشما از خودتان گفتند خدا و پيغمبرش فرمود خدايا شاهد باش پس فرمود آگاه باشيد هر کس من مولاى اويم اين على مولاى اوست و مردم سلام نمودند بآن حضرت بعنوان امارت مؤمنان پس جبرئيل نازل شد و پيغمبر را از گفتار آنها مطلع نمود و آن حضرت آنها را طلبيد و از اين امر سؤال فرمود پس منکر شدند و قسم خوردند و اين آيه نازل شد و عياشى ره نيز از آنحضرت قريب باين معانى را نقل نموده و اجمالا معلوم ميشود از ذيل روايت که قضيّه سوء قصد نسبت به پيغمبر (ص) و نشستن شب در گردنه کوه و نائل نشدن بمقصود هم در بين بوده و قول خداوند و همّوا بما لم ينالوا اشاره بآنست و فرموده که قبلا يکى از آنها کلّه فروش و ديگرى پاچه فروش و کشنده شتر بود پس خداوند بى‌نياز فرمود آنها را به پيغمبرش پس دلاورى و اسلحه خود را در باره او بکار زدند و بجاى شکر نعمت کفران نعمت ورزيدند و منکر فضل او و اهل بيتش شدند و عيب‌گيرى کردند و اگر توبه ميکردند بهتر بود براى آنها ولى ننمودند و بنفاق مردند و کشته شدند و در دنيا مغلوب شدند بتزلزل و جهالت و اسارت شهوات و در آخرت بدرک اسفل مخصوص گشتند و کسى نتوانست با آنها کمکى نمايد که تخفيفى در عذاب دنيا و آخرت آنها داده شود اللّهم العنهم جميعا.