تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتانا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (75) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ (76) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ ما وَعَدُوهُ وَ بِما کانُوا يَکْذِبُونَ (77) أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (78)
ترجمه
و از آنها کسانى هستند که عهد نمودند با خدا که اگر بدهد ما را از فضل خود هر آينه صدقه دهيم البته و هر آينه بوده باشيم البته از شايستگان
پس چون داد آنها را از فضل خود بخل کردند بآن و رو گردانيدند با آنکه بودند اعراض کنندگان
پس از پى در آورد آنها را نفاقى در دلهايشان تا روز که ملاقات کنند او را براى آنکه تخلّف نمودند با خدا چيزيرا که وعده کردند آن را و براى آنکه بودند که دروغ ميگفتند
آيا ندانستند که خدا ميداند راز آنها و گفتار نهانيشان را و آنکه خداوند دانا است پوشيده‌هاى از حواسّ را.
تفسير
قمى ره از امام باقر (ع) نقل نموده که او ثعلبة بن حاطب بن عمرو بن
جلد 2 صفحه 604
عوف است که محتاج بود پس عهد نمود با خدا و چون خداوند باو عطا فرمود بخل ورزيد و در جوامع است که او ثعلبة بن حاطب بود از پيغمبر (ص) خواهش نمود که از خدا بخواهد باو مال عطا فرمايد آنحضرت فرمود اى ثعلبة مال کمى که از عهده شکرش برآئى بهتر است از مال زيادى که نتوانى بلوازمش عمل کنى پس عرض کرد قسم بخدائى که تو را بحق مبعوث فرمود اگر خدا بمن مال کرامت فرمايد هر آينه هر صاحب حقّى را بحقش ميرسانم پس پيغمبر (ص) دعا کرد و او گوسفند خريد و زياد شد بطوريکه در مدينه گنجايش آن نشد ناچار از شهر خارج شد و واديى را اختيار نمود و از خلق کناره کرد و در نماز جمعه حاضر نشد و پيغمبر (ص) عامل خود را براى گرفتن زکوة نزد او فرستاد و او از دادن استنکاف کرد و گفت اين مانند جزيه است و پيغمبر (ص) فرمود واى بر ثعلبه و در مجمع فرموده اين مطلب مرفوعا روايت شده است و ظاهر آيه شريفه آنستکه بعضى از منافقان کسانى هستند که با خدا عهد مى‌کنند بر صدقه و طاعت و تخلّف مينمايند بسبب بخل و اعراض از ذکر خدا و اين عمل متعقّب بآن ميشود که نفاق در دل آنها جاى گزين گردد بطوريکه زائل نشود از آنها تا روز قيامت چنانچه در توحيد از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که لقاء بعث است و بنابر اين ضمير در يلقونه راجع است بخدا و مراد ملاقات عذاب او است و محتمل است راجع باشد بپاداش عمل که آن بخل و اعراض از طاعت است که از آيه سابقه استفاده ميشود و ممکن است راجع باشد بخود عمل باعتبار صورت برزخيّه آن و بعضى گفته‌اند خداوند بپاداش خلف عهد و دروغ که لازمه نفاق است توفيق توبه را از آنها سلب فرمود مانند شيطان و اخبار فرمود از حال آنها تا معجزه باشد براى پيغمبر (ص) چون آنها بحال کفر و نفاق باقى ماندند تا مردند و بنابر اين ضمير مفرد در اعقبهم هم راجع بخداوند است و بنظر حقير اين معنى اظهر است و مانعى هم ندارد چون در ذيل آيه تصريح شده بآنکه نتيجه سوء اختيار خودشان بوده و در آيه اخيره توبيخ شده است بر جهالت آنها يعنى چرا نبايد بدانند که خداوند عالم السرّ و الخفيّات است و هر چه از حواس ما غائب است براى او بنحو اتمّ مکشوف است چون علّام صيغه مبالغه و الغيوب جمع محلّى بالف و لام است و افاده عموم مى‌نمايد و در مجمع فرموده در آيه دلالت است بر آنکه خلف وعده و خيانت و دروغ از اخلاق اهل نفاق است و در روايت صحيح از پيغمبر (ص) رسيده است که فرمود منافق سه
جلد 2 صفحه 605
علامت دارد وقتى خبر دهد دروغ مى‌گويد و وقتى وعده کند تخلّف مى‌نمايد و چون امانتى باو سپرده شود خيانت مى‌کند و بنظر حقير دلالت آيات بر اين علائم مورد تأمل است اگر چه اهل نفاق متصف باين صفات ميباشند.