اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَحلِفُون‌َ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَد قالُوا کَلِمَةَ الکُفرِ وَ کَفَرُوا بَعدَ إِسلامِهِم وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاّ أَن أَغناهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ مِن فَضلِه‌ِ فَإِن يَتُوبُوا يَک‌ُ خَيراً لَهُم وَ إِن يَتَوَلَّوا يُعَذِّبهُم‌ُ اللّه‌ُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ ما لَهُم فِي الأَرض‌ِ مِن وَلِي‌ٍّ وَ لا نَصِيرٍ (74)
قسم ميخورند بخداوند متعال که ما همچه کلامي نگفته‌ايم و هر آينه محققا گفتند کلمه کفر را و کافر شدند بعد از اسلام آوردن و قصد سويي کردند بچيزي که بآن نائل نشدند و کينه نورزيدند يعني باعث بر کينه ورزيدن آنها نبود مگر آنکه خداوند آنها را بي‌نياز فرمود و رسول خدا از فضل الهي پس اگر پشيمان شوند و توبه کنند براي آنها بهتر است و اگر اعراض کنند خداوند آنها را عذاب ميکند بعذاب دردناک هم در دنيا و هم در آخرت و نيست از براي آنها در روي زمين کسي که دوست آنها باشد و نه کسي که آنها را ياري کند که از عذاب الهي نجات يابند.
شأن نزول اينکه آيه بمقتضاي اخبار بسياري از حضرت باقر و حضرت صادق عليهما السلام و از حذيفه (رض) و از إبن جريح و از إبن بابويه و از زمخشري
جلد 8 - صفحه 271
و از علي بن ابراهيم که اينکه اخبار را در مجمع و برهان ضبط کرده در حق منافقين است که جسارت زباني بحضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم کردند در موضوع نصب آن حضرت در غدير خم علي عليه السّلام را و در عقبه قصد رم دادن ناقه حضرت را کردند و قتل آن بزرگوار و تصميم گرفتند که در مراجعت در مدينه با ياران خود مسلمين و اتباع آن حضرت را اخراج کنند و دستگاه اسلام را برچينند و آنها دوازده نفر بودند هشت نفر آنها از قريش بودند و چهار نفر از عرب، و در خبر حذيفه چهارده نفر ابو الشرور و ابو الدواهي و ابو المغارف و ابوه و طلحه و سعد بن ابي وقاص و ابو عبيدة و ابو الاعور و المغيرة و سالم مولي ابي حذيفه و خالد بن وليد و عمرو بن عاص و ابو موسي الاشعري و عبد الرحمن بن عوف و چون خبر بحضرت رسالت رسيد آنها را خواست و از آنها پرسيد شما چنين گفتيد يَحلِفُون‌َ بِاللّه‌ِ ما قالُوا اينها قسم بخدا ياد کردند که ما همچه کلامي نگفتيم خداوند خبر ميدهد وَ لَقَد قالُوا محققا بتحقيق گفتند کلمة الکفر توهين و جسارت بحضرت کردند که احمق است و مجنون است و امثال اينکه جسارتها که باعث کفر آنها شد وَ کَفَرُوا بَعدَ إِسلامِهِم اسلام ظاهري که معني منافق است.
وَ هَمُّوا بِما لَم يَنالُوا که ميخواستند و هم آنها بر اينکه بود که حضرت را بکشند برم دادن ناقه در عقبه و لکن بمقصد نرسيدند و باين هم‌ّ نائل نشدند وَ ما نَقَمُوا و باعث بر دشمني و کينه‌ورزي آنها چيزي نبود جز اينکه تفضل بآنها نمود و جز نجات از فقر نسبت بآنها عملي نفرمود إِلّا أَن أَغناهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ که چه اندازه از غنائم و غير آنها بآنها عنايت فرمود و از ذلت و مسکنت و فقر نجات داد من فضله اشاره به اينکه هيچ نوع استحقاقي نداشتند فقط تفضل خداوند بود فَإِن يَتُوبُوا يَک‌ُ خَيراً لَهُم زيرا توبه مرتد قبول است و لکن هيهات که اينها موفق بتوبه شوند وَ إِن يَتَوَلَّوا و اگر اعراض کردند و بهمان عداوت
جلد 8 - صفحه 272
و کينه و بي‌ايماني باقي ماندند يُعَذِّبهُم‌ُ اللّه‌ُ عَذاباً أَلِيماً عذاب دردناک فِي الدُّنيا و لو قبل از موت در معاينه که جايگاه آنها را بآنها نشان دهند و سخت قبض روح کنند و ملائکه عذاب بر آنها نازل شوند و بگويند أَخرِجُوا أَنفُسَکُم‌ُ اليَوم‌َ تُجزَون‌َ عَذاب‌َ الهُون‌ِ بِما کُنتُم تَقُولُون‌َ عَلَي اللّه‌ِ غَيرَ الحَق‌ِّ وَ کُنتُم عَن آياتِه‌ِ تَستَکبِرُون‌َ انعام آيه 93 وَ الآخِرَةِ که إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ نساء آيه 144 وَ ما لَهُم فِي الأَرض‌ِ مِن وَلِي‌ٍّ وَ لا نَصِيرٍ اينکه اتباع و اصحاب نميتوانند آنها را حفظ کنند و نه ياري کنند وَ لَقَد جِئتُمُونا فُرادي انعام آيه 94.