اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَأَعقَبَهُم نِفاقاً فِي قُلُوبِهِم إِلي يَوم‌ِ يَلقَونَه‌ُ بِما أَخلَفُوا اللّه‌َ ما وَعَدُوه‌ُ وَ بِما کانُوا يَکذِبُون‌َ (77)
پس اينکه بخل باعث شد که نفاق آنها در قلوب آنها جاي‌گير شود تا روزي که خدا را ملاقات کنند يا به اينکه جزاي بخل را بچشند بسبب اينکه مخالفت کردند خداوند را آنچه را که وعده کرده بودند و عهد کردند و بآنچه بودند دروغ ميگفتند تحقيق دقيق- صفات نفسانيه در ابتداء امر عوارض نفس ميشود و قابل زوال هستند لکن بترتيب آثار شدت پيدا ميکند تا بسر حد ملکه ميرسد و زوالش مشکل ميشود تا بمقام فعليت رسيده متحد با نفس ميشود و ديگر زائل نميشود اينکه منافقين که معاهده کردند و لو در ابتداء امر منافق بودند ليکن ممکن بود بتدريج در معاشرت با مؤمنين و مشاهده اخلاق حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله بشرف اسلام مشرف شوند لکن در اثر خلف معاهده و بخل در انفاقات واجبه و تولي و اعراض نفاق آنها بحدي رسيد که متحد با نفس آنها شد و ديگر قابل زوال نبود لذا
جلد 8 - صفحه 275
ميفرمايد فَأَعقَبَهُم نِفاقاً فِي قُلُوبِهِم بفاء تفريع اينکه بخل و تولي و اعراض باعث شد که نفاق آنها رسوخ کرد در قلوب آنها و متحد با نفس آنها شده ديگر قابل زوال نيست إِلي يَوم‌ِ يَلقَونَه‌ُ روز قيامت، و ضمير يلقونه ممکن است راجع بخدا باشد يعني الي يوم لقاء اللّه چنانچه ظاهر همين است، و ممکن است راجع ببخل باشد يعني جزاء بخل و عقوبت آن و اينکه بعيد است و اينکه يکي از معجزات قرآن است که خبر ميدهد که اينها ديگر قابل هدايت نيستند و سبب و منشأ اينکه از قابليت افتادند بِما أَخلَفُوا اللّه‌َ مخالفت کردند قرارداد با خداوند را ما وَعَدُوه‌ُ که عهد کردند که اگر متمول و متمکن شوند صدقه دهند اينکه يک سبب و سبب ديگر وَ بِما کانُوا يَکذِبُون‌َ که دروغ گفتند چون يکي از اقسام کذب کذب وعده است که وفاء بوعده نکند
(المؤمن اذا وعد وفي)
و از صفات مؤمنين در قرآن ميشمارند وَ الَّذِين‌َ هُم لِأَماناتِهِم وَ عَهدِهِم راعُون‌َ مؤمنين آيه 8.
تنبيه- مفسرين در شأن نزول آيه اشخاصي را مثل ثعلبه و امثال آن شمرده‌اند لکن بر فرض اينها جزو مصاديق هستند منافات با عموم ندارد.