تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (80)
شأن نزول- در انوار- پسر عبد اللّه ابى، نامش عبد اللّه از جمله مؤمنان و محبان و مخلصان بود. در مرض پدر خود از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم درخواست نمود که براى پدرش آمرزش طلبد؛ آيه شريفه نازل شد:
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ: استغفار کن براى منافقان. أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ: يا طلب آمرزش مکن براى آنها.
نکته- صيغه، امر؛ و مراد، اخبار و مبالغه در مأيوس نمودن از مغفرت است به اينکه شأن چنين است که اگر طلب آمرزش کنى، طلب مأمور بها يا ترک کنى ترک منهى عنها را هر آينه هر دو مساوى است در عدم افاده، حاصل آنکه:
خواهى استغفار کن خواهى استغفار نکن براى آنها.
إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً: چه اگر استغفار کنى براى آنها مثلا هفتاد مرتبه. فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ: پس هرگز خداى تعالى نيامرزد ايشان را.
وجه ذکر سبعين- 1- طبرسى (رحمه الله) فرمايد: مراد هفتاد مرتبه مبالغه است نه خصوص عدد، به عبارت اخرى ذکر آن براى تکثير است نه تحديد. و استعمال سبعه و سبعين و سبعمائة شايع است در تکثير به جهت اشتمال هفت بر جمله اقسام عدد، پس گوئيا آن جميع عدد است. 2- نزد بعضى سبعين جمع سبع، و سبع عددى است که اغلب آن حق است، مانند آسمانها و زمينها و کوهها و درياها و اقاليم و اعضا. 3- نزد جمعى وجه تخصيص آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بر حمزه هفتاد تکبير گفت، حق تعالى فرمود. اگر به عدد تکبيرات حمزه براى منافقان استغفار کنى هرگز نيامرزم ايشان را. 4- در
ج5، ص 159
کشاف گفته: سبعين جارى مجراى مثل است در کلام عرب. 5- مراد به سبعين مبالغه و نفى غفران است ابدا، و عرب مبالغه نمايد به سبع و سبعين، و لهذا اسد را سبع گويند، زيار به جهت شدت قوت او متأول مى‌سازند او را به اينکه قوت او هفت مقابل حيوانات ديگر است.
ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا: اين عدم قبول استغفار براى ايشان نه به جهت بخل است از جانب ما و نه قصورى از جانب تو، بلکه به سبب آنست که ايشان کافر شدند. بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ: به خدا و پيغمبر او، يعنى به سبب آن محض کفر است و با وجود کفر، محل شايسته و سزاوار رحمت رحيميه نيست، زيرا چنانچه منع فيض از فياض مطلق قبيح است، اعطاء فيض ايضا در غير محل قبيح است، و ذات ذو الجلال منزه باشد از آن. وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ: و حق تعالى راه ننمايد به مقصود گروه خارج شوندگان از ايمان و متمردان در کفر را. اين دليل است بر حکم سابق، چه مغفرت کافر منوط به اعراض از کفر و ارشاد به حق است، و منهمکين در کفر که به سوء اختيار، راسخ و ثابت در انکار و عناد و لجاج باشند، منقطع نشوند از کفر و مهتدى نگردند به ايمان. يا خداى تعالى راه ننمايد به بهشت، فاسقان و کافران را، زيرا به سوء سابقه، جهنم را براى خود اختيار نمودند.