تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کانُوا يَفْقَهُونَ (81)
بعد از آن نوع ديگر از قبايح اعمال منافقين، يعنى فرح به قعود و کراهت به خروج براى جهاد را بيان فرمايد:
ج5، ص 160
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ: شاد و خوشحال گشتند باز ايستادگان از جهاد به نشستن ايشان از جنگ. حاصل آنکه متقاعد شدند از غزوه تبوک. خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ: به جهت مخالفت پيغمبر خدا. يا در حالتى که خلاف کننده بودند با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله. وَ کَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا: و کراهت داشتند به سبب سوء عقيده که جهاد کنند. بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: به مالهاى خود و نفسهاى خود در راه خداى تعالى، بلکه فراغت و تن آسائى طلبيدند. در اين آيه شريفه تعريض است نسبت به مؤمنان که تحصيل رضاى الهى نمودند به بذل مال و جان، کربت و غربت را بر فراغت و راحت اختيار کردند، لا جرم فايز شدند.
وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ: و گفتند منافقان، مؤمنان را که بيرون نرويد از اين غزوه در گرماى هوا، يعنى خود نرفتند و خواستند که مؤمنان را نيز متنفر سازند. يا آنکه اين مقوله را با هم گفتند و قرار دادند که از خروج به غزوه تبوک متقاعد شوند. قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا: بگو اى پيغمبر به آنها که آتش جهنم شديدتر و سخت‌تر است از حيث گرمى، يعنى حرارت آتش سوزان آن از اين گرماى دنيا به نهايت شديدتر است و شما به سبب مخالفت امر الهى، خود را مبتلا به عذاب آتش مى‌نمائيد. لَوْ کانُوا يَفْقَهُونَ: اگر مى‌بودند که مى‌دانستند که مرجع و مآل ايشان به آن راجع است، هر آينه اختيار مخالفت را بر متابعت نمى‌کردند، و البته مى‌دانند به حکم عقل، که ثواب و عقاب بر اعمال مترتب است، لکن دانستن خود را اعمال نمى‌کردند به متابعت و به جهت فرط غوايت و جهالت و عناد و لجاج، خود را به آتش ابدى و غضب الهى گرفتار نمودند که خلاصى از آن نخواهد بود.
نکته- قوله تعالى «خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ» نصب خلاف، بنابر علت يا حاليت باشد.