تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلْيَضْحَکُوا قَلِيلاً وَ لْيَبْکُوا کَثِيراً جَزاءً بِما کانُوا يَکْسِبُونَ (82)
ج5، ص 161
فَلْيَضْحَکُوا قَلِيلًا: پس بايد که بخندند در دنيا خنده اندک، زيرا فانى است و معذلک اسباب کرب که هموم و غموم است در آن بيشتر باشد.
حاصل آنکه: اى پيغمبر، اين منافقان را بگو نخندند، و اگر جاى تعجب باشد کمتر بخندند، زيرا که مذموم است (لفظ امر غايب و مراد نهى است).
وَ لْيَبْکُوا کَثِيراً: و بايد که بکنند گريه بسيار در آخرت چون عقاب الهى را مشاهده کنند، زيرا آخرت باقى، و موجبات حزن و غصه براى آنها بسيار است (لفظ امر و مراد اخبار است به آينده).
نکته- ورود به صيغه امر دلالت است بر آنکه امرى لازم و حتمى و واجب است که در دنيا خنده ايشان اندک بود و در آخرت گريه آنها بسيار. ممکن است که گريه کنايه از فزع باشد.
جَزاءً بِما کانُوا يَکْسِبُونَ: جزا دهد حق تعالى ايشان را جزا دادنى به آنچه بودند که کسب مى‌کردند از نفاق و اخلاق بد و تخلف از جهاد به غير عذر. از ابن عباس نقل است که منافقين در جهنم، مدت عمر دنيا گريه کنند که اصلا آب از چشم آنها باز نايستد.
تبصره- خنده عبارت باشد از تفتحى که در روى و دهن پيدا شود در موقعى که تعجبى بيند يا شنود يا فرحى روى دهد. و گريه عبارت باشد از تشنجى که در روى پيدا شود با جريان آب چشم در وقتى که غم و حزنى طارى گردد. و از فعل ما نيست، زيرا موقوف بر اختيار ما نباشد، به قصد و دواعى ما حاصل نگردد، و به صوارف و کراهت ما منتفى نشود. پس بنابراين، تکليف شامل آن نيست، بلکه امر به گريه و نهى از خنده، امر و نهى متوجه اسباب و موجبات آن باشد. اما گريه سببش خوف الهى و ياد معاصى و عقاب سبحانى. و اما خنده موجبش غفلت و بطر و لهو و لعب و فراموشى غضب ربانى است. و هر چه مقام معرفت و يقين کامل شود، آثار اين دو صفت ظاهر گردد، و چنانچه انس بن مالک روايت نموده که رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود: لو تعلمون ما اعلم لضحکتم قليلا و لبکيتم کثيرا يعنى: اگر مى‌دانستيد آنچه من دانم، هر آينه خنده کم مى‌نموديد و گريه بسيار مى‌کرديد.
ج5، ص 162
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه (خطبه 115) مى‌فرمايد:
لو تعلمون ما اعلم ممّا طوى عنکم عيبة اذا لخرجتم الى الصّعدات تبکون على اعمالکم و تلتدمون على انفسکم و لترکتم اموالکم لا حارس لها و لا خالف عليها و لهمّت کلّ امرء منکم نفسه لا يلتفت الى غيرها و لکنّکم نسيتم ما ذکّرتم و امنتم ما حذّرتم فتاه عنکم رايکم و تشتّت عليکم امرکم ....
يعنى: اگر بدانيد آنچه من مى‌دانم از چيزهائى که پوشيده شده است از شما عيب آن، هر آينه بيرون مى‌رفتيد به صحراها و بلنديها، يعنى ترک استراحت مى‌کرديد از خانه‌ها در حالتى که گريه مى‌نموديد بر اعمال خود و به صورت و سينه خود مى‌زديد به نوحه کردن. و هر آينه ترک مى‌کرديد مالهاى خود را بى‌حافظ و صاحبى و جانشينى، و هر آينه محزون و غمگين مى‌ساخت يا مى‌گداخت هر مردى از شما نفس خود را به طورى که اصلا التفات به غير خود ندارد، و لکن شما فراموش نموديد آنچه پند داده شديد به آن، و ايمن گشتيد از آنچه ترسانيده شديد؛ پس حيران شد انديشه و تدبير شما، و پراکنده شد بر شما کار شما.