تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَإِنْ رَجَعَکَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَ لَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (83) وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ (84) وَ لا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ (85)
ترجمه
پس اگر برگرداند خدا تو را بسوى گروهى از آنها پس اذن طلبيدند از تو براى بيرون رفتن پس بگو هرگز بيرون نرويد با من هيچوقت و هرگز جنگ نکنيد بمصاحبت من با دشمنى همانا شما راضى شديد بتقاعد اول بار پس بنشينيد با بازماندگان
و نماز مگذار بر هيچ يک از آنها که مرد هرگز و نه‌ايست بر سر قبرش همانا آنها کافر شدند بخدا و
جلد 2 صفحه 608
پيغمبرش و مردند با آنکه بودند متمرّدان
و بشگفت نياورد تو را مالهاى آنها و فرزندان آنها جز اين نيست که ميخواهد خدا آنکه عذاب کند آنها را بآن در دنيا و بيرون رود جان هاشان با آنکه آنها کافرانند.
تفسير
پيغمبر (ص) مأمور شد از طرف خداوند که بعد از مراجعت بمدينه از جنگ تبوک بمنافقان متخلّف بپاداش اين تخلّفى که از آنها بروز کرد در اين جنگ ديگر اجازه جهاد ندهد تا از منافع دنيوى و اخروى آن محروم باشند هميشه و در زمره متخلّفان و ضعفاء و زنان و کودکان محسوب گردند و صيغه لن تخرجوا و لن تقاتلوا اگر چه اخبار است ولى دلالت بر نهى مؤکّد دارد چون نتيجه نهى را محقق فرض نموده و نيز مأمور شد که نماز بر ميّت آنها نخواند هرگز و براى دعا سر قبر آنها نه ايستد چنانچه در مجمع فرموده که پيغمبر (ص) قبل از اين بر منافقان نماز ميخواند و اجراء احکام اسلام ميفرمود و معمولا بعد از نماز سر قبر توقف ميفرمود و دعا براى ميّت مينمود و بعد از اين ترک فرمود نسبت باهل نفاق و بنظر حقير بعد از ظهور نفاقشان بوده چنانچه در ذيل آيه تصريح شده است که آنها کافر شدند و بحال تمرّد از ايمان و اصرار بکفر مردند چون بمقتضاى روايات معتبره پيغمبر (ص) بر عبد اللّه بن ابىّ که رئيس جمعى از منافقان بود و بعد از مراجعت پيغمبر (ص) از تبوک مرد بملاحظه حال پسرش که مؤمن واقعى بود نماز خواند و عمر اعتراض نمود و حضرت فرمود واى بر تو من نماز نخواندم نفرين کردم و عبارت نفرين را بيان فرمود و در کافى از امام صادق (ع) نقل نموده که پيغمبر (ص) بر جمعى نماز ميخواند به پنج تکبير و بر بعضى بچهار تکبير و وقتى بر ميّتى چهار تکبير ميفرمود متّهم بنفاق ميشد و نيز در کافى و عيّاشى از آنحضرت نقل نموده که پيغمبر (ص) وقتى بر ميّتى نماز ميگذارد تکبير ميفرمود و شهادتين را ادا ميکرد پس تکبير مى‌فرمود و صلوات ميفرستاد بر انبياء پس تکبير ميفرمود و دعا مينمود براى اهل ايمان پس تکبير ميفرمود و دعا مينمود براى آن ميّت پس تکبير ميفرمود و منصرف ميشد و چون خداوند او را نهى فرمود از نماز بر منافقان تکبير اخير و دعاى بر آن ميت را ترک فرمود و بچهار تکبير و ادعيه بين آنها اکتفا فرمود و فقهاى اماميّه بر طبق اين روايات عمل فرموده‌اند نهايت آنکه اهل خلاف و اعداء اهل بيت اطهار را ملحق بمنافق دانسته‌اند و بنابر اين مراد از نمازيکه نهى شده است از آن نماز متعارف براى مسلمانان است که متضمّن پنج تکبير و
جلد 2 صفحه 609
دعاى بر آن ميت باشد نه نمازيکه بعنوان تقيّه يا بپاره از مصالح اجتماعيّه خوانده شود و تفسير آيه سوم در ضمن آيات سابقه گذشت و تکرار بنظر حقير براى تأکيد است و گفته شده است اينجا بملاحظه فرقه و آنجا بملاحظه فرقه ديگر بوده است.