تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ (84)
بعد از آن حق سبحانه و تعالى نهى فرمايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله را از نماز نمودن بر منافقان:
وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً: و نماز مگزار بر هيچيک از منافقان که بميرد هرگز. يعنى چون کسى بر کفر بميرد، احياى او براى تعذيب است نه تمتع، پس گوئيا همان مرده و هميشه بر آن حال باقى است. وَ لا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ: و نايست بر سر قبر هيچيک از منافقين براى نماز و دفن و زيارت يا دعا و استغفار.
در منهج: نقل شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در مرض ابن ابى به عيادت او رفت. به آن حضرت التماس نمود که پيراهن خود را به من عطا فرما تا کفن سازم و به دفن من حاضر شده بر من نماز گزار.
ج5، ص 164
در برهان- عياشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که حضرت؛ به پسر عبد اللّه ابى فرمود: وقتى پدرت وفات، و از کارش فارغ شدى، مرا خبر کن. پس از اطلاع، حضرت نعلين را در پا نمود براى قيام. عمر گفت: يا رسول اللّه آيا خداى تعالى نهى نفرموده از نماز و قيام بر امر منافق. فرمود: واى بر تو، من دعا کردم خدايا مملو فرما قبرش را از آتش و جوفش را از آتش و مرجعش را آتش. و اکثر علما و مفسرين بر آنند که حضرت بر او نماز ننمود.
و اما نسبت به پيراهن، در منهج مروى است که پيغمبر را گفتند: چرا پيراهن را به منافق دادى؟ فرمود: پيراهن من دفع عذاب الهى از او نخواهد نمود، و من اميدوارم از خدا که بدين سبب مردم بسيارى داخل ايمان شوند. و در روايت است که به سبب اين لطف و مرحمت آن سرور، هزار نفر از طايفه خزرج مسلمان شدند.
بعد از آن سبب اين دو امر بيان فرمايد: إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ: بدرستى که منافقان کافر شدند به خدا به شرک و به پيغمبر او که فرمانبردارى نکردند.
وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ: و مردند در حالتى که خارج بودند از دائره ايمان و طاعت الهى و مصرّ در کفر و تمرد حضرت سبحانى. اين کلام براى تعليل نهى است يا تأييد موت اهل نفاق.
تتمه- بنابر مفهوم داشتن وصف، آيه شريفه دلالت دارد بر جواز و مشروعيت (مراد جواز، جواز اعم و مراد مشروعيت عدم مانع است از شرع) وقوف بر قبور مؤمنين و زيارت آنها و تردد به آن و طلب رحمت براى ايشان، چنانچه شيخ طبرسى (رحمه الله) فرمايد: آيه شريفه دلالت دارد بر مشروعيت قيام بر قبر براى دعا، و اگر مشروع نبود، هر آينه حق تعالى نهى را تخصيص نمى‌فرمود به دعاى براى کافر. و ملا فتح اللّه (رحمه الله) در منهج، استدلال به همين آيه شريفه نموده و اخبار هم در مستحب بودن زيارت قبور مؤمنين بسيار است از جمله:
1- مفاتيح شيخ ثقه جليل القدر جعفر بن قولويه قمى از عمر و عثمان روايت نموده که گفت: شنيدم از حضرت ابو الحسن امام موسى بن جعفر عليه السّلام فرمود: هر که قادر نباشد به زيارت ما، پس زيارت کند صلحاى از
ج5، ص 165
مواليان ما را تا نوشته شود براى او ثواب زيارت ما. و کسى که قادر نباشد بر صله و نيکى به ما، پس صله و نيکى کند با صالحان مواليان ما تا براى او نوشته شود ثواب صله و نيکى به ما.
2- به سند صحيح روايت نموده از محمد بن احمد بن يحيى الاشعرى که گفت: من در فيد که اسم منزلى است در طريق مکه، با على بن بلال روانه شديم سر قبر محمد بن اسمعيل بن بزيع. پس على بن بلال به من گفت: صاحب اين قبر براى من روايت نمود از حضرت امام رضا عليه السّلام که فرمود: هر که بيايد نزد قبر برادر مؤمن، و دست بر قبر گذارد و هفت مرتبه سوره انا انزلناه را بخواند، ايمن گردد از روز فزع اکبر، يعنى از ترس روز قيامت. و در روايت ديگر مثل همين را نقل کرده الا آنکه دارد رو بقبله نمايد.
بيان- ايمن بودن که حديث دلالت بر آن دارد، ممکن است که براى خواننده باشد، چنانچه ظاهر حديث است و محتمل است براى صاحب قبر باشد، چنانچه تأييد مى‌کند آن را حديث سيد بن طاوس (رحمه الله) از فضيل که گفت: هر که بخواند سوره انا انزلناه را هفت مرتبه نزد قبر مؤمنى، حق تعالى ملکى را به قبر او فرستد که عبادت کند خدا را نزد قبر او، و بنويسد براى ميت، ثواب اين عمل ملک را. پس چون از قبر مبعوث شود، به هيچ هولى از اهوال قيامت نگذرد مگر آنکه حق تعالى بگرداند آن هول را از او به سبب آن ملک تا خدا او را داخل بهشت فرمايد.
3- به سند صحيح منقول است که عبد اللّه بن سنان به حضرت صادق عليه السّلام عرض کرد: چگونه بايد سلام نمود بر اهل قبور، فرمود مى‌گوئى:
السّلام على اهل الدّيار من المؤمنين و المسلمين انتم لنا فرط و نحن انشاء اللّه بکم لاحقون.
و در کامل الزيارة از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده فرمود: مردگان را چون پيش از طلوع آفتاب زيارت کنيد مى‌شنوند و جواب مى‌دهند شما را، و اگر بعد از طلوع آفتاب باشد مى‌شنوند و جواب نمى‌دهند.
ج5، ص 166
و اما قول عامه- 1- شيخ تقى الدين ابن تيميه در کتاب الصراط المستقيم در باب زيارت بيان نموده که زيارت قبور جائز است فى الجمله حتى کفار به دليل آنچه در صحيح مسلم است از زيارت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله قبر مادرش را. و قد کان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله ياتى قبور اهل البقيع و الشّهداء للدّعاء لهم و الاستغفار فهذه المعنى يختصّ بالمسلمين دون الکافرين فهذه الزّيارة و هى زيارة القبور لتذکّر الاخرة و لتحيّتهم و الدّعاء لهم هو الّذى جاءت به السّنّة. و بتحقيق حضرت مى‌آمد به قبور اهل بقيع و شهداء براى دعا و استغفار براى ايشان، و اين اختصاص به مسلمين دارد، و زيارت قبور به جهت تذکر آخرت و دعاء براى آنها عملى است که سنت به آن وارد شده.
2- در موضع ديگر گفته: قبر مسلمان احترام دارد نظر به سنت وارده، زيرا آن خانه ميت مسلمان است، پس نجاست نبايد در آن گذارد به اتفاق و پاگذارده نشود و پايمال کرده نشود و متکى و تکيه بر آن نکنند، و مستحب است نزد قبر سلام بر صاحب آن و دعاى بر او، و هر چه ميت افضل باشد حقش آکد و اعظم خواهد بود.
3- احمد و ترمذى در صحيح خود از ابن عباس نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به قبور مدينه گذر و سلام بر آنها نمود.
4- صحيح مسلم (صفحه 252) بسنده الى عايشة انّ النّبىّ کان يخرج الى البقيع فيقول السّلام عليکم دار قوم مؤمنين ... عايشه روايت کند که حضرت بيرون مى‌رفت به بقيع، پس مى‌فرمود «السّلام عليکم دار قوم مؤمنين ...» 5- باب استيذان النبى ربّه عزّ و جلّ فى زيارة قبر امّه چهار حديث صريح در امر به زيارت قبور. [کتاب الجنائز، باب 36].
6- کتاب ابى الحسن السبکى، مرتب برده باب: 1- در احاديث وارده در زيارت قبور. 2- احاديث داله بر آن اگرچه لفظ زيارت ندارد. 3- آنچه وارد شده در مسافرت به آن. 4- نصوص علما بر استحباب آن. 5- در بودن آن قربت به خدا. 6- در بودن سفر براى آن قرب به خدا. 7- در دفع شبهه خصم.
ج5، ص 167
8- در توسل و استغاثه به آن. 9- در حيات انبياء. 10- در شفاعت. 11- کتاب شيخ محمد، رئيس محکمه شرعيه عليا به مصر يکى از اکابر علماى قاهره مصر طبع 1318 در مطبعه بولاق، پس بنابراين زيارت قبور انبياء و اولياء به طريق اولى، شرافت و مستحسن و مستحب، و هيچ طعنى بر آن نخواهد بود.