تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي کانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (142)
ترجمه
زود باشد که گويند کم خردان از مردمان که چه چيز منحرف کرد ايشان را از قبله شان که ثابت بودند بر آن بگو مر خدا راست مشرق و مغرب هدايت ميکند هر کس را ميخواهد بسوى راه راست..
تفسير
مردمانى ضعيف العقل خفيف النفس که پيرامون تقليدند و از فکر و نظر بهره ندارند مانند يهود و اهل شرک و نفاق منکر تغيير قبله شدند و استبعاد نمودند در باطن و قبل از آنکه اظهار نمايند خداوند
جلد 1 صفحه 181
از باطن آنها خبر داد و مسلمانان را حاضر جواب نمود باين بيان که خاور و باختر همه از آن حق است و ملک خداوند اختصاص بمکانى دون مکانى ندارد هدايت ميکند هر کس را بخواهد بر وفق حکمت و مصلحت خواه بيت المقدس باشد خواه کعبه معظمه و در تفسير امام (ع) است و در احتجاج نيز از آنحضرت نقل نموده که چون پيغمبر (ص) در مکه معظمه بود امر خدا آن بود که آنحضرت بجانب بيت المقدس نماز بگذارد و در صورت امکان کعبه را واسطه بين خود و بيت المقدس قرار دهد که رو بهر دو شود و آنحضرت سيزده سال که در مکه معظمه بودند بعد از بعثت باين قسم نماز مى- گذاردند و چون وارد مدينه طيبه شدند مأمور بودند که متوجه شوند به بيت المقدس لذا هفده ماه بهمان جانب نماز ميگذاردند تا آنکه جمعى از متمردين يهود گفتند و اللّه محمد نميداند چطور نماز بخواند رو بقبله ما نماز ميگذارد و بطريقه ما عبادت ميکند و اين خبر چون بسمع مبارک آنحضرت رسيد بطبع شريفش گران آمد و قبله آنها را مکروه داشت و مايل بکعبه گرديد تا آنکه جبرئيل شرفياب حضور مبارک شد فرمود دوست داشتم که خداوند قبله مرا از بيت المقدس بکعبه معظمه تحويل نمايد چون از شماتت يهود متأذى ميباشم جبرئيل عرض کرد از خداوند مسئلت نما که قبله را تغيير دهد بجانب کعبه خداوند خواهش تو را رد نمى‌نمايد و دعاى حضرتت مستجاب است و چون آنحضرت دعا نمود جبرئيل صعود کرد و بلا فاصله هبوط نمود و آيات تحويل قبله را ابلاغ کرد پس يهود همان اعتراض واهى را نمودند و همان جواب شافى را شنيدند که ذکر شد بعد از آن يهود اعتراض ديگرى کردند که خلاصه‌اش آنست که ما چگونه اطمينان بگفتار و کردار چنين کسى داشته باشيم که چهارده سال بطرفى نماز بخواند بعد معلوم شود که بر باطل نماز خوانده شايد چهارده سال ديگر هم بجانب کعبه نماز خواند و بعد گفت اينهم باطل بوده و پيغمبر (ص) جواب فرمود که آنهم باطل نبوده و اينهم باطل نيست بلکه هر دو حق است و هر دو بر طبق حکمت و مصلحت تام و تمام بوده و هست نهايت آنکه مصالح اعمال بر حسب اقتضاء زمان مختلف ميشود و تفاوت پيدا ميکند تا اينزمان مصلحت در توجه به بيت المقدس بود و از اينزمان ببعد مصلحت در توجه به کعبه است آيا شما منکريد که احکام خداوند بر وفق مصالح بندگان است آيا روز شنبه را که شما تعطيل ميکنيد و ساير ايام را که کسب مينمائيد هر دو حق است يا هر دو
جلد 1 صفحه 182
باطل يا يکى حق و ديگرى باطل گفتند هر دو حق است هم تعطيل شنبه و هم کسب در ساير ايام پيغمبر (ص) فرمود پس قبله بودن بيت المقدس در آنزمان حق بود اين قبله که کعبه است هم حق است در اينزمان هر کدام در وقت خودشان بر وفق حکمت و مصلحت بوده و هست و فساد و بطلان در هيچ کدام راه ندارد پس عرض کردند آيا خداوند پشيمان شد از امريکه فرموده بود که بجانب بيت المقدس نماز بخوانند و باين جهت امر کرد که رو بقبله نماز گذارده شود پيغمبر فرمود خداوند از اين قبيل صفات منزه و مبرى است او عالم بعواقب امور است و قدرت بهمه چيز دارد اشتباه نميکند و تبديل رأى برايش حادث نميشود و کسى نميتواند مانع از اجراء مقصود او شود پشيمانى‌شان کسى استکه داراى اين اوصاف نباشد شما بگوئيد آيا خداوند خلق را مريض ميکند و بعد از آن صحت عنايت ميفرمايد يا خير آيا پشيمان ميشود از مريض بودن بنده‌اش آيا خداوند زنده نميکند و نميميراند آيا ندامت برايش روى ميدهد از حيات بندگانش يهود گفتند خير فرمود همچنين است امر قبله خداوند امر فرمود پيغمبر خود را بتوجه بجانب بيت المقدس چندى و پس از آن متعبد فرمود او را بتوجه بکعبه معظمه و پشيمان هم نشد چنانچه فصول اربعه را پى در پى ميآورد و شما باقتضاى هر فصلى لباس و مسکن خود را تغيير ميدهيد و آنفصول مختلف و لوازم و احکام آنها متفاوت است و کار خدا و شما همه بر طبق حکمت و مصلحت است نه خداوند از آوردن تابستان را بعد از زمستان پشيمان شده و نه شما از پوشيدن لباس زمستانى و تابستانى پشيمان هستيد يهود تصديق نمودند و پيغمبر فرمود اين براى آنستکه هم خداوند بر وفق حکمت و مصلحت وقت رفتار فرموده و هم شما بر حسب اقتضاء زمان و فصل عمل نموديد از اين جهت عبادت هم در آن زمان آنطور صلاح بوده و در اين زمان اين نحو صلاح است و در هر دو زمان مثاب و مأجور کسى است که بتکليف وقت خود عمل نموده بس از براى خدا است مشرق و مغرب و بهر طرف که رو آريد آنسو وجه اللّه است که مأمور بتوجه باو هستيد و اين مفاد آيه شريفه است که بعد از اعتراضات يهود نازل شده است پس از آن پيغمبر فرمود اى بندگان خدا شما جاهل و مريض هستيد و خداوند عالم و طبيب است صلاح مريض در آنستکه طبيب دستور ميدهد نه در آنچه ميل دارد بآن پس تسليم شويد در مقابل اوامر الهى و تفويض نمائيد امر را بخداوند تا فائز شويد بصحت
جلد 1 صفحه 183
و سلامت و نجات در دنيا و آخرت حقير عرض مى‌کنم و بر اين منوال است حال کسانيکه واسطه در تبليغ احکام الهى بخلقند مانند انبياء و اولياء و علماء عدول که اطباء نفوسند و چنانچه غير طبيب از احاطه بقوانين طب و تشخيص امراض و کيفيت علاج و خواص ادويه و آثار آن عاجز است لذا بايد قول طبيب را قبول نموده سرمشق خود قرار دهد و بر طبق آن رفتار نمايد غير روحانى و عالم بعلوم دينيه هم نميتواند احاطه بامراض روحيه و علاج آن و اعماليکه خاصيت روحى و اثر معنوى دارد پيدا کند بلکه احاطه مريض بخواص طب بمراتب آسان‌تر است از اطلاع مريض روحانى بحکم قانون دينى و اسرار احکام الهى که بعقول ضعيفه ادراکش ممکن نيست بنابراين هر کس در اين باب چيزى بنويسد از روى حدس و تخمين و اعتبارات ظنى است و مورد وثوق و اعتماد نيست و بى‌اعتبار است و کليت ندارد و نميتوان آن علت را در همه جا جارى کرد يا اگر در موضوعى نباشد حکمرا از دست داد مگر آنکه علتى را براى حکمى معصوم بيان فرموده باشد آنهم باز بر حسب موارد و اشخاص مختلف ميشود و منوط بنظر فقيه است عامى نميتواند بدون مراجعه بمرجع تقليدش بآن عمل نمايد بلى وظيفه مردم آنستکه مجتهد عادل را بشناسد و کاملا در تشخيص آن دقت نمايند و از او اخذ احکام کنند و گر گيرا که بلباس ميش درآمده بر جان و مال خود مسلط ننمايند و پس از تشخيص عالم عادل بايد مانند طبيب حاذق با او معامله نمايند و چنانچه اختيار جسم را بطبيب واگذار مى‌کنند اختيار روح را بعالم واگذار نمايند و مجادله با هيچيک نکنند اگر حکمتى را لطفا بيان نمودند در دل جاى دهند و الا اطاعت و انقياد و تسليم را شعار خود قرار داده منتظر باشند که خداوند بوسيله اطباء جسمانى و روحانى امراض جسميه و روحيه آنها را شفا مرحمت فرمايد انشاء اللّه تعالى.