تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيْکُمْ شَهِيداً وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي کُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (143)
ترجمه
و همچنين قرار داديم شما را امت ميانه تا باشيد گواهان بر مردم و بوده باشد پيغمبر بر شما گواه و قرار نداديم آن قبله را که بودى بر آن مگر براى
جلد 1 صفحه 184
آنکه معلوم کنيم آنرا که پيروى ميکند پيغمبر را از آنکه برميگردد بر دو پاشنه‌اش و اگرچه باشد هر آينه گران مگر بر آنانکه هدايت کرد خدا و نيست خدا که ضايع نمايد ايمان شما را همانا خداوند بمردمان هر آينه با رأفت و مهربان است.
تفسير
قمى فرموده مراد از امت ائمه است و وسط عدل است که واسطه بين پيغمبر و مردم است فيض ره فرموده پس خطاب مخصوص به معصومين است و موقع گواهى روز قيامت است و در کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) نقل نموده است که مائيم امت وسط و مائيم گواهان خدا بر خلق و حجج خداوند در زمين و آسمان و در حديث شب قدر از آنحضرت روايت شده است که قسم بخدا مقدر شده است که اختلاف بين اهل ايمان نباشد و به اين جهت خداوند آنها را گواهان بر مردم قرار داده تا شهادت دهد محمد (ص) بر ما و ما شهادت دهيم بر شيعيان خودمان و شيعيان ما شهادت دهند بر مردم فيض ره فرموده مراد از شيعه خواصى هستند که با ائمه اطهار محشورند چنانچه فرموده‌اند شيعيان ما با ما هستند و در درجه ما هستند تا منافات پيدا نکند اين خبر با خبر قبل از اين و اخباريکه بعدا ذکر خواهد شد و در شواهد التنزيل از امير المؤمنين (ع) نقل شده است که فرمودند ما را اراده فرموده خداوند که بوده باشيم گواهان بر مردم پس پيغمبر (ص) گواه است بر ما و ما گواهانيم از براى خدا بر خلق و حجت اوئيم در زمين و مائيم مصداق اين آيه مبارکه و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که مائيم امت حجاز پرسيدند امت حجاز کدام است فرمود ميانه امت‌ها که مراد خداوند است در اين آيه شريفه بسوى ما رجوع مى‌کند کسيکه از حد اعتدال تجاوز نموده و بما ملحق ميشود کسيکه بآنحد نرسيده است و در مناقب از آنحضرت نقل نموده که خداوند ائمه نازل فرمود و شهدا بر مردم بايد ائمه باشند و پيغمبران و جز آنها نشايد گواه باشند زيرا در ميان مردم کسانى هستند که شهادت آنها در دنيا قبول نميشود چه رسد بآخرت فيض ره فرموده شايد مراد آن باشد که امت در معنى ائمه نازل شده و در دعاء حضرت ابراهيم گذشت که امت بمعنى مقصود و مقتداى خلق است و نيز عياشى از حضرت صادق (ع) حديثى نقل نموده که مؤيد حديث سابق او و مؤکد روايت مناقب است و فيض ره در ذيل آن فرموده که چون انبياء و اوصياء معصومند و مورد وثوق و اطمينان سزاوار آنستکه آنها گواه خدا باشند بر خلق و غير ايشان لياقت اين مقام را ندارند و باين جهت قرار داد است خداوند در هر امتى گواهى را براى خود که گواهى
جلد 1 صفحه 185
دهد بآنکه خداوند پيغمبر فرستاده و اتمام حجت نموده است بر خلق و کسانيکه اطاعت نمودند معرفى نمايد و کسانيکه معصيت کرده‌اند ارائه دهد تا منکر نشوند پس هر پيغمبرى شهادت ميدهد که خداوند او را به نبوت فرستاده و ائمه اطاعت او را کردند و ائمه شهادت ميدهند که خداوند پيغمبر فرستاده و احکام را بآنها ابلاغ فرموده و ايشان هم به مردم رسانده‌اند و بعضى اطاعت کردند و بعضى معصيت و پيغمبر ما شهادت ميدهد براى ساير انبيا که ايشان ابلاغ نمودند احکام الهى را بامم خودشان و تتمه کلام در سوره نساء خواهد ذکر شد انشاء اللّه تعالى حقير عرض مى‌کنم پس واى بحال ما اگر از اهل معصيت معرفى شويم تمام انبيا و اولياء گواهان خدا هستند بر ضرر ما چقدر رو سياهى دارد که در همچو موقفى حاضر باشيم و در چنين مقامى رسوا شويم لابد اگر عاصيان اين امت زياد باشند ما موجب انفعال پيغمبر (ص) و ائمه اطهار نزد خداوند و ساير انبياء عظام هم ميشويم با آنکه آنها در ابلاغ کوتاهى نکردند ما در اطاعت قصور و تقصير نموديم پس چگونه ما ادعاى دوستى با آنها مينمائيم که اسباب مباهات و سر افرازى ايشان را فراهم نميکنيم خداوند خودش عنايتى فرمايد که ما باين خجلت گرفتار نشويم (آتش بگرمى عرق انفعال نيست) و آنچه در وجه جمع بين روايات با حفظ ظاهر آيه شريفه بنظر ميرسد و ممکن است مراد فيض ره هم از خواص شيعه آن باشد آنستکه مراد از امت پيشوايان حقيقى و مراد از وسط عدل واقعى باشد و اين معنى البته مصداق اجلى و مظهر اتم آن ائمه اطهارند ولى نه بطوريکه امت در معنى جماعت استعمال نشده باشد تا خلاف ظاهر باشد بلکه چون مقيد بعدل شده است معلوم است که مراد از آن پيشوايانند يعنى جماعتيکه لياقت و شايستگى دارند که مقتدا و مرجع خلق باشند و آنها عدول واقعى هستند که معصيت از آنها سر نميزند ظاهرا و واقعا اگرچه معصوم هم نباشند بنابر آنکه معصوم کسى باشد که ممکن نباشد معصيت از او سر زند چنانچه ظاهر ادله است ولى بايد ملتزم شد که اختيارا معصيت نمى‌کند نه آنکه نميتواند معصيت کند بلى چون داراى روح عصمت است ممکن نيست معصيت نمايد در هر حال اين مرتبه از عدالت ملازم مقام عصمت است يا تالى آن و با ظاهر آيه و ما حصل از روايات وفق دارد و چون علم بباطن اشخاص ممکن نيست قدر متيقن از ظاهر آيه شريفه همان ائمه اطهارند و باين ملاحظه
جلد 1 صفحه 186
در بعضى از روايات اختصاص بخودشان داده‌اند و خداوند قرار داد بيت المقدس را قبله براى آنکه بداند تابع پيغمبر را بوجود عينى بعد از آنکه دانست او را بوجود علمى که بعد موجود ميشود و متابعت ميکند تا ممتاز شود از کسى که برميگردد از دين خود براى الفت بقبله پدران خود و اين امتحان براى آنشد که ميل اهل مکه باين بود که کعبه قبله آنها باشد و ميل اهل مدينه به بيت المقدس بود خداوند اولا اهل مکه را امتحان نمود که تابع پيغمبر خود ميشوند و دست از هواى نفس خود برميدارند يا نه پس از آن اهل مدينه را در معرض امتحان قرار داد و هر کس تابع و مطيع پيغمبر (ص) بود از مهر وطن و تعصب پدر و هواى نفس دست برداشت و تصديق آنحضرت را نمود و موافقت کرد اگرچه نماز خواندن بجانب بيت المقدس در آنوقت گران بود بر طبع اهل مکه مگر کسيکه معرفت داشت باوامر امتحانيه خداوند و ميدانست که خدا ميخواهد مطيع را از عاصى ممتاز فرمايد و هوا پرست را از خداپرست جدا کند و خداوند ضايع و باطل نميکند نماز مردم را چون رءوف و مهربان است حقير عرض ميکنم برگشتن بر دو پاشنه پا کنايه از عود بدين پدر و مادر است و اينکه گران بودن نماز نسبت بطبع اهل اهل مکه داده شد با آنکه از کلام امام (ع) استفاده شد که ميل هر يک از اهل مکه و مدينه بجهتى بود و خداوند هر دو را امتحان فرمود شايد براى آن باشد که اهل مدينه اگرچه بالطبع مايل بتوجه به بيت المقدس بودند ولى بعد از آنکه مبتلا بملامت يهود شدند تغيير قبله بجانب کعبه بر آنها گران نبود و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پرسيدند از آنحضرت که آيا ايمان قول و عمل است يا قول تنها فرمود ايمان عمل تنها است و قول هم بعضى از عمل است که خداوند واجب فرموده در کتاب خود و اقامه حجت نموده است بر آن وقتى که پيغمبر (ص) از بيت المقدس منصرف شد و رو بخانه کعبه فرمود مسلمانان از آنحضرت پرسيدند حال ما و نمازهائيکه خودمان و پدرانمان رو به بيت المقدس خوانده‌ايم چيست خداوند اين آيه را نازل فرمود که دلالت دارد بر آنکه اعمال آنها صحيح بوده و از نماز بايمان تعبير فرموده است پس هر کس خداوند را ملاقات نمايد در صورتى که صرف نموده باشد تمام جوارح و اعضاء خود را در آنچه خداوند براى آن خلق فرموده و واجب نموده با ايمان کامل از دنيا رفته است و هر کس خيانت بامانت خدا نمايد و جوارح خود را در غير محل صرف کند ناقص الايمان با خدا ملاقات خواهد نمود.
جلد 1 صفحه 187