تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَ لا عَلَى الْمَرْضى وَ لا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (91) وَ لا عَلَى الَّذِينَ إِذا ما أَتَوْکَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ (92) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (93)
ترجمه
نيست بر ضعيفان و نه بر بيماران و نه بر آنانکه نمى‌يابند چيزيرا که صرف کنند گناهى چون باخلاص عمل نمايند براى خدا و پيغمبرش نيست بر نيکوکاران هيچ راهى و خدا آمرزنده مهربان است
و نه بر آنانکه چون آمدند نزد تو براى آنکه سوار کنى آنها را گفتى نمى‌يابم چيزيرا که سوار کنم شما را برگشتند در حاليکه از چشمهاشان ميريخت اشک براى اندوه از آنکه نمى‌يافتند چيزيرا که صرف کنند
جز اين نيست که راه عتاب بر کسانى است که اذن ميخواهند از تو با آنکه آنها بى‌نيازانند راضى شدند بآنکه باشند با زنان بازمانده و مهر نهاد خدا بر دلهاشان پس آنها نميدانند.
تفسير
بعضى گفته‌اند آيه اول نازل شد در باره ابن امّ مکتوم که نابينا و ضعيف بود چون اذن خواست و پيغمبر (ص) ساکت شد و بعضى گفته‌اند در باره عائذ بن عمرو و اصحاب او نازل شد و آيه دوم گفته‌اند در باره بکّائون نازل شده که هفت نفر بودند و در اسامى آنها اختلاف شده است و عياشى از صادقين عليهما السلام نقل نمود که يکى
جلد 2 صفحه 611
از آنها عبد اللّه بن يزيد بن ورقاء خزاعى بوده و قمى ره فرموده بکّائون هفت نفر بودند از هفت قبيله و اسامى آنها را ذکر نموده و فرموده اينها آمدند نزد پيغمبر (ص) گريان و عرض کردند ما قوّه بيرون آمدن نداريم پس آيه اول و دوم نازل گرديد و فرموده اينها کفش ميخواستند که بپوشند در هر حال مراد از ضعفاء ناتوانانند از قبيل پيران فرسوده و عجزه مانند کور و شل و زمين‌گير و امثال اينها و مراد از مرضى بيمارانى هستند که يا قادر بر حرکت نباشند يا حرکت مضر باشد براى آنها و فرقه سوم فقرائى هستند که مخارج راه و وسائل حرکت را فاقدند که در صورتى که راست بگويند و واقعا متمکن نباشند خداوند تکليف شاق نمى‌فرمايد و گناهى بر آنها نيست و چون بوظيفه شرعيّه خودشان که ترک جهاد است رفتار نموده‌اند کار خوبى کرده‌اند و راه عتابى بر آنها نيست علاوه بر آنکه خداوند آمرزنده و مهربان است بر فرض جزئى قصورى هم شده باشد عفو خواهد فرمود پس از آن خطاب به پيغمبر (ص) فرموده ميفرمايد و نيز راه عتابى نيست بر کسانى که چون حاضر ميشوند براى آنکه وسائل حرکتشان را فراهم نمائى با آنکه خودت بآنها ميگوئى من وسائل ندارم و اگر طبعا مايل بحرکت نباشند بايد خوشحال شوند بواسطه اندوهى که از اين حرمان بر ايشان روى ميدهد مراجعت ميکنند از حضور تو در حاليکه اشک از چشمانشان بطورى جارى است که گويا ديده‌هاى آنها تمامى اشک شده و در جريان است براى آنکه متمکن از مصارف راه نيستند بلى راه عتاب و خطاب باز است بر اشخاصيکه اذن ميخواهند از تو با آنکه تمام وسائل براى آنها مهيّا است جز محبت خدا و پيغمبر که راضى ميشوند مانند زنان محروم از جهاد در خانه بنشينند و از اين سعادت بى‌بهره باشند و خداوند بپاداش معاصى و ترک نظر و تعقل آنها را بحال خودشان واگذار فرمود تا از تراکم جهل و عصيان روزنه قلبشان بعالم غيب مسدود گرديد گويا مهر الهى بدريچه دلهاشان زده شد ديگر چيزى نميدانند و آنها هشتاد نفر بودند از قبائل مختلفه که بخسران دنيا و آخرت گرفتار شدند.