اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
سَيَقُول‌ُ السُّفَهاءُ مِن‌َ النّاس‌ِ ما وَلاّهُم عَن قِبلَتِهِم‌ُ الَّتِي کانُوا عَلَيها قُل لِلّه‌ِ المَشرِق‌ُ وَ المَغرِب‌ُ يَهدِي مَن يَشاءُ إِلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ (142)
(سفيهان از مردم بزودي ميگويند چه چيزي ايشان را از قبله که بر آن بودند برگردانيد! بگو مشرق و مغرب براي خداست هر که را بخواهد براه راست هدايت مينمايد)
جلد 2 - صفحه 225
سَيَقُول‌ُ السُّفَهاءُ مِن‌َ النّاس‌ِ معني سفيه در ذيل آيه شريفه أَلا إِنَّهُم هُم‌ُ السُّفَهاءُ«1» گذشت و خداوند در اينکه آيه خبر ميدهد که سفيهان از مردم ميگويند که چه چيز سبب شد که مسلمانان تغيير قبله دادند و توهم نشود که مراد آيه اينکه باشد که هر که سفيه است اينکه اعتراض را ميکند (چون سفهاء جمع محلي بالف و لام است و افاده عموم ميکند) بلکه مراد اينست که هر که چنين اعتراضي نمايد سفيه بوده و از رشد عقلي عاري است زيرا اينکه شخص اگر ميداند اينکه دستور از جانب خداست بعد از معرفت خدا و دانستن اينکه خداوند عالم حکيم همه کارهاي او مطابق حکمت و مصلحت است اعتراض باو معني ندارد و همچنين است اعتراض به پيغمبر، زيرا بعد از ثبوت نبوت او و اينکه کارهاي او از روي وحي و مطابق دستور حق است جاي اعتراض باو نيست بنا بر اينکه شخص معترض يا در مقام معرفت بخدا و پيغمبر او کوتاه است و يا از روي عناد اينکه اعتراض را مينمايد و هر دو از نظر قرآن سفيه ميباشند زيرا اولي رشد عقلي نداشته و دومي خود را بسفاهت زده وَ مَن يَرغَب‌ُ عَن مِلَّةِ إِبراهِيم‌َ إِلّا مَن سَفِه‌َ نَفسَه‌ُ«2» بلي ممکن است از وجه حکمت اينکه حکم سؤال شود و البته اينکه سؤال غير از اعتراض است و براي آن دو وجه است، يکي ظاهري و آن امتحان مسلمين است چنانچه در آيه بعد ميفرمايد إِلّا لِنَعلَم‌َ مَن يَتَّبِع‌ُ الرَّسُول‌َ مِمَّن يَنقَلِب‌ُ عَلي عَقِبَيه‌ِ و شرح آن بيايد و ديگر باطني که عبارت از منع تشبه بکفار است زيرا يکي از احکام اسلامي منع تشبّه بکفار لزوما يا تنزيها باختلاف موارد آن ميباشد و مادامي که پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در مکه بودند کعبه بتکده و مرکز
1- مجلد اول ص 392
[.....]
2- سوره بقره آيه 124
جلد 2 - صفحه 226
بتهاي مشرکين و مجمع آنها بود اگر روي بکعبه نماز ميگذارد تشبّه بآنها بود و بعد از آنکه بمدينه هجرت فرمود نيز تا چندي بطرف بيت المقدس نماز مي‌گذاردند ولي چون مدينه مرکز يهود بود و آنها نيز بطرف بيت المقدس متوجه ميشدند، پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تشبّه بآنها را خوش نميداشت و منتظر دستور الهي بود چنانچه از آيه شريفه قَد نَري تَقَلُّب‌َ وَجهِک‌َ فِي السَّماءِ استفاده ميشود (چنانچه شرحش بيايد) لذا امر شد که متوجه بمکّه شوند.
و همين علت تشبّه است که نماز مقابل صور ذي روح و لباس مصور و آتش و هنگام طلوع و غروب آفتاب کراهت دارد زيرا اندک تشبّه بعبدة اصنام و شمس است و همچنين در بسياري از احکام ديگر ما وَلّاهُم عَن قِبلَتِهِم‌ُ الَّتِي کانُوا عَلَيها گوينده و طرز سؤال نشان ميدهد که اولا از روي اعتراض بوده نه از جهت فهم حکمت آن براي اينکه سؤال را نسبت بسفهاء ميدهد و ثانيا سؤال کننده از مسلمانان نبوده بقرينه ضمير غائب در وَلّاهُم و قِبلَتِهِم‌ُ و کانُوا چه اگر از مسلمين بود به ولينا و قبلتنا و کنا تعبير ميشد، و بعضي از مفسرين گفتند مراد از سفهاء مشرکين مکه‌اند و بعضي گفتند مراد جهودان مدينه‌اند و بعضي گفتند منافقين بودند ولي از جهت ارتباط آيه بآيات قبل و طبق روايت احتجاج معلوم ميشود که يهود بودند و از ذيل روايت مجمع البيان از تفسير قمي از حضرت صادق عليه السّلام که ميفرمايد فقالت اليهود و السفهاء ما وَلّاهُم عَن قِبلَتِهِم‌ُ الَّتِي کانُوا عَلَيها شايد استفاده شود که قائل باين سخن يهود و مشرکين قريش و يا يهود و منافقين مدينه بوده‌اند زيرا سفهاء را بر يهود عطف نموده‌اند.
قُل لِلّه‌ِ المَشرِق‌ُ وَ المَغرِب‌ُ اينکه جمله جواب اعتراض است يعني بگو خداوند مالک مشرق و مغرب است و در جهتي دون جهت ديگر نيست بلکه بجميع جهات
جلد 2 - صفحه 227
احاطه دارد فَأَينَما تُوَلُّوا فَثَم‌َّ وَجه‌ُ اللّه‌ِ و بهر جهتي حکمتش اقتضاء کند و مصلحت ايجاب نمايد مکلفين را بآن جهت امر ميکند بايستند و آنچه بآن حکم ميکند منظورش هدايت مردم بصراط مستقيم است.
يَهدِي مَن يَشاءُ إِلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ راه راست و طريق سعادت همان اطاعت و تسليم در برابر اوامر پروردگار است و هر که قابل هدايت و لايق کمال و سعادت باشد بعد از معرفت بمقام ربوبي و اينکه همه احکام و دستورات او موافق حکمت و صلاح است و بعد از معرفت بمرتبه رسالت و اينکه آنچه ميگويد از جانب پروردگار است دست از چون و چرا و اعتراض برميدارد و در مقابل امر پروردگار تسليم ميشود و خداوند سبل هدايت و ابواب سعادت را بروي او ميگشايد.