اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ کَذلِک‌َ جَعَلناکُم أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَي النّاس‌ِ وَ يَکُون‌َ الرَّسُول‌ُ عَلَيکُم شَهِيداً وَ ما جَعَلنَا القِبلَةَ الَّتِي کُنت‌َ عَلَيها إِلاّ لِنَعلَم‌َ مَن يَتَّبِع‌ُ الرَّسُول‌َ مِمَّن يَنقَلِب‌ُ عَلي عَقِبَيه‌ِ وَ إِن کانَت لَکَبِيرَةً إِلاّ عَلَي الَّذِين‌َ هَدَي اللّه‌ُ وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيُضِيع‌َ إِيمانَکُم إِن‌َّ اللّه‌َ بِالنّاس‌ِ لَرَؤُف‌ٌ رَحِيم‌ٌ (143)
(و همچنين شما را امت وسط قرار داديم براي اينکه گواهان بر مردم باشيد و پيغمبر بر شما گواه باشد، و قبله قرار نداديم آن قبله را که تو بر آن ميباشي مگر براي اينکه بدانيم و جدا کنيم کسي را که پيروي پيغمبر را ميکند از کسي که برميگردد بر پشت پاي خود «از دين برميگردد» و همانا اينکه تحويل قبله گران بود مگر بر کساني که خداي آنان را هدايت نمود، و خدا ايمان «عمل» شما را ضايع نميکند همانا خداوند نسبت بمردم رءوف و مهربان است)
جلد 2 - صفحه 228
وَ کَذلِک‌َ جَعَلناکُم أُمَّةً وَسَطاً ظاهر اينست که اينکه جمله تا «شهيدا» آيه مستقله باشد و مربوط بآيه قبله و جمله آيه بعد نباشد چنانچه در بعض مصاحف هم آيه مستقله شمرده شده و بالغ بر ده حديث از امير المؤمنين و حضرت باقر و حضرت صادق (ع) در کافي و تفسير عياشي و غير آنها از صفّار و غيره روايت شده که مراد از امّت وسط ائمه طاهرين ميباشند و با اينکه تظافر اخبار احتياج بتمحلات بعض از مفسرين که ميخواهند آيه را بآيات قبله مرتبط کنند نيست بلکه ممکن است اينکه آيه نيز مانند آيه اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم الاية که جزو آيات راجعه بحرمت اکل اقسام حيوانات قرار داده شده با اينکه هيچ ارتباطي با آنها ندارد و مانند آيه إِنَّما يُرِيدُ اللّه‌ُ لِيُذهِب‌َ عَنکُم‌ُ الرِّجس‌َ أَهل‌َ البَيت‌ِ الاية که جزو آيات راجعه بنساء نبي شمرده شده با اينکه کمال منافات را با آنها دارد، از روي تعمد مخالفين جزو آيات قبله قرار داده شده باشد بنا بر اينکه خطاب در آيه به ائمه طاهرين است و چنانچه گذشت لفظ امّت در اصل عبارت از گروهي است که وحدت نسبي داشته باشند و از باب توسعه بر اهل يک ملت اطلاق ميگردد و وسط بمعني عدل و راه مستقيم است که بين دو طرف افراط و تفريط باشد و امّت وسط يعني گروهي که در جميع شئون فردي و اجتماعي داراي روش مستقيمي بوده و بطرف افراط و تفريط منحرف نشوند و اينکه خاصه معصومين يعني ائمه طاهرين ميباشد که از هر جهت در حد وسط بوده‌اند امّا از حيث اعتقادات: درباره خدا معتقد بتوحيد بوده که حدّ وسط بين انکار وجود حق و شرک است و معتقد بعين ذات بودن صفات ربوبي که حدّ وسط بين زياده صفات و انکار اصل صفات است که منسوب ببعض حکماء ميباشد و در باب عدل معتقد باختيار که حد وسط بين جبر و تفويض است و در باب نبوت قائل بعصمت انبياء که حد وسط بين غلو و انکار نبوت است، و در
جلد 2 - صفحه 229
امامت قائل بشئوني براي امامند که حدّ وسط بين غلوّ و انکار امامت است و در معاد معتقد بمعاد جسماني و روحاني بوده که حدّ وسط بين انکار معاد و مذهب بعض عرفاست و همچنين حدّ وسط بين قول بمعاد جسماني تنها و معاد روحاني صرف است امّا از حيث اخلاق: متخلّق بجميع اخلاق فاضله و صفات پسنديده بوده‌اند که حدّ وسط بين افراط و تفريط در اخلاق است مثلا ملکه شجاعت حدّ وسط بين تهور و جبن و علم حدّ وسط بين جربزه و جهل، و سخاوت حدّ وسط بين اسراف و بخل، و تواضع حدّ وسط بين تکبر و ذلت و همچنين ساير اخلاق امّا از حيث اعمال: داراي مقام عصمت بوده و کوچکترين عملي که بر خلاف موازين شرع و عقل باشد از آنها صادر نميشده و در شئون زندگي جنبه روح و جسم هر دو را رعايت نموده و از رهبانيت و دست کشيدن از مظاهر زندگي و از توغل در ماديت منع نموده‌اند و بالجمله در جميع شئون حياتي داراي مرتبه عدل بوده و قدمي بر غير موازين شرع و عقل بر نداشته‌اند، لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَي النّاس‌ِ تا اينکه گواه بر اعمال مردم باشيد، اينکه موهبتي است که خداوند بخاندان عصمت و طهارت داده که آنان را امّت وسط و برگزيده خود قرار داده و علم و احاطه بآنها عنايت فرموده براي اينکه گواه اعمال امت در روز قيامت باشند چنانچه مضمون بسياري از اخبار و زيارات مخصوصا مواضعي از زيارت جامعه بر اينکه معني ناطق است.
و نميشود خطاب در آيه متوجه جميع امّت باشد زيرا قرائني در آيه و بيرون از آيه هست که خطاب را تخصيص ببعض ميدهد که از آن جمله است.
1- تعريفي و تفسيري که براي امّت وسط شده که برگزيده و عدل از هر جهت باشد با همه امت مطابقت نميکند زيرا در ميان امّت افراد فاسق و منحرف از
جلد 2 - صفحه 230
صراط مستقيم و طاغي و سرکش و بالاخره مجرم و عاصي بسيار بوده و ميباشند.
2- امّت وسط بايد شاهد بر اعمال مردم باشند و بنا بر فرمايش حضرت صادق (ع) چگونه ميشود کسي که در دنيا شهادت او بر يک صاع از خرما قبول نيست در محضر امم گذشته شهادت دهد و شهادتش قبول شود«1».
3- اگر مراد از امّت وسط جميع امّت باشند و مراد از ناس نيز همه آنها باشند اتحاد شاهد و مشهود عليه لازم آيد با اينکه نص آيه مغايرت است 4- شاهد بايد ناظر اعمال و افعال مردم باشد تا بتواند شهادت دهد و کساني که جاهل بافعال عباد باشند چگونه ميتوانند شهادت دهند پس بايد کساني باشند که خداوند در آيه شريفه قُل‌ِ اعمَلُوا فَسَيَرَي اللّه‌ُ عَمَلَکُم وَ رَسُولُه‌ُ وَ المُؤمِنُون‌َ«2» آنان را در رديف خود و رسول خود قرار داده 5- در اخبار وارده از ائمه طاهرين و مبينان قرآن امت وسط بائمه اطهار تفسير شده چنانچه گذشت و لام در لِتَکُونُوا براي غايت است و از آن استفاده ميشود که غرض از امّت وسط قرار دادن ائمه اينکه بوده که ناظر و شاهد افعال باشند و از آيات ديگر و اخبار استفاده ميشود که در قيامت شهود بسيارند که از آن جمله اعضاء بدن انسان از چشم و گوش و دست و پا و غيره است که بر افعال صادره از خود شهادت ميدهند، و رقيب و عتيد و کرام الکاتبين و قرآن و مساجد
1-
في تفسير العياشي عن الصادق (ع) في قوله تعالي‌‌قال لِتَکُونُوا
الاية فان ظننت ان اللّه عني بهذه الاية جميع اهل القبلة من الموحدين افتري ان من لا تجوز شهادته في الدنيا علي صاع من تمر يطلب اللّه شهادته يوم القيمة و يقبلها منه بحضرة جميع الامم الماضيه کلا الخبر
2- سوره توبه آيه 106
جلد 2 - صفحه 231
و امکنه و زمانها و ساعات شب و روز و غير اينها و بالاتر از همه ذات اقدس پروردگار ميباشد.
وَ يَکُون‌َ الرَّسُول‌ُ عَلَيکُم شَهِيداً و پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم درباره ائمه اطهار شهادت ميدهد که بامر امامت قيام کرده و بوظايف محوله بخود رفتار نموده‌اند و نه تنها رسول خدا شاهد بر ائمه هدي است بلکه شاهد بر جميع شهداء امم گذشته نيز ميباشد چنانچه در آيه شريفه ميفرمايد فَکَيف‌َ إِذا جِئنا مِن کُل‌ِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئنا بِک‌َ عَلي هؤُلاءِ شَهِيداً«1» و از اينکه آيات استفاده ميشود که پيغمبر اکرم و ائمه اطهار حيات و مماتشان يکسان است و ارواح مقدسه آنها احاطه بهمه جهان دارد و مظهر اتم‌ّ صفات پروردگار ميباشند و بر طبق اينکه معني اخبار بسيار وارد شده است.
وَ ما جَعَلنَا القِبلَةَ الَّتِي کُنت‌َ عَلَيها ما، نافيه و جعل تکليف است يعني واجب نکرديم توجه به قبله را و احتياج بتقدير نيست چون قبله موضوع حکم و مورد تکليف فعل مکلف است و پيداست که مراد فعل مترتب بر اينکه موضوع ميباشد مانند حُرِّمَت عَلَيکُم أُمَّهاتُکُم«2» که مراد وطي امهات است و مانند إِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأَنصاب‌ُ وَ الأَزلام‌ُ رِجس‌ٌ مِن عَمَل‌ِ الشَّيطان‌ِ«3» که مراد شرب خمر است و مانند إِنَّما حَرَّم‌َ عَلَيکُم‌ُ المَيتَةَ وَ الدَّم‌َ وَ لَحم‌َ الخِنزِيرِ«4» که مقصود اکل ميته است و امثال اينها و قبله مکان يا شيئي است که انسان مقابل خود قرار ميدهد و در اينکه آيه مراد کعبه معظمه است نه بيت المقدس که بسياري از مفسرين بقرينه کُنت‌َ عَلَيها گمان کرده‌اند، ببيان اينکه «کنت» فعل ماضي است و قبله که
1- سورة النساء آيه 40
2- سوره النساء آيه 77
3- سورة المائده آيه 92
4- سورة البقره آيه 168
جلد 2 - صفحه 232
در زمان ماضي پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم متوجه آن بوده بيت المقدس است، ولي اينکه قرينه دليل بر مدعاي آنان نيست زيرا در مقام خود ثابت شده که زمان مأخوذ در معني فعل نيست و فعل حدثي است که دلالت بوقوع يا صدور يا حلول يا لا وقوع ميکند و فعل ماضي چون اخبار از وقوع است ناچار بايد وقوع، تحقق پيدا کند اگر چه لحظه قبل از اخبار باشد تا اخبار از آن صحيح باشد و اينکه مقدار از وقوع در مورد توجه بکعبه قبل از نزول آيه محقق شده بود، و لذا احتياج بتصرف در معني جعل بتحول و نحو آن نيست.
إِلّا لِنَعلَم‌َ مَن يَتَّبِع‌ُ الرَّسُول‌َ مِمَّن يَنقَلِب‌ُ عَلي عَقِبَيه‌ِ علم الهي ذاتي است و چيزي بر او پوشيده نيست تا بآزمايش معلوم گردد و اما اينکه در اينکه آيه و نظائر آن بعد از ذکر يک حکم امتحاني ميفرمايد «ما اينکه کار را کرديم تا بدانيم مطيع و مخالف کيست!» در بيان مقصود از اينکه علم مفسرين وجوهي ذکر نموده‌اند و بهترين وجه گفتار سيد مرتضي ره است که فرموده مراد از آن علم پيغمبر و پيروان او از مسلمانان مقصود است زيرا پيش از تحويل قبله تنها خدا ميدانست که تابع و معترض کيست و با تحويل قبله همه دانستند که چه کسي از رسول خدا پيروي ميکند و چه کسي بر پشت پاي خود برميگردد و عقب بمعني پاشنه پاست و انقلاب بر عقبين کنايه از اعراض و ارتداد است و از اينکه جمله استفاده ميشود که جماعتي براي تحويل قبله از اسلام برگشتند و از متابعت از رسول دست برداشتند و ظاهرا آنها جماعتي از يهود بوده که بظاهر مسلمان شده بودند وَ إِن کانَت لَکَبِيرَةً إِلّا عَلَي الَّذِين‌َ هَدَي اللّه‌ُ ظاهر اينست که مرجع ضمير کانت قبله باشد و مراد تحويل آن است و ان مخففه از مثقله است و کبيرة بمعني ثقيله و گران است يعني و بتحقيق اينکه تحويل قبله گران و سنگين بود مگر براي کساني که هدايت الهي شامل حال آنان شده بود و اينکه گران بودن
جلد 2 - صفحه 233
شايد براي اينکه بوده که تحويل قبله اولين نسخ در شريعت اسلام است و کساني که قوه ايمان نداشته براي آنها گران بوده ولي کساني که داراي قوه ايمان بوده‌اند ميدانستند که هر چه پيغمبر ميکند امر خداوند و مطابق حکمت و مصلحت است و بجا و بموقع است و حقيقت هدايت همين است که اثر آن اهتداء و بمقصد رسيدن است ولي هدايتي که در قلب تأثير نکند و انسان بآن مهتدي نشود کان‌ّ هدايت نيست و لذا هدايت را خداوند بمؤمنين و متقين تخصيص داده.
وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيُضِيع‌َ إِيمانَکُم اينکه قسمت از آيه اشاره باينست که گمان نکنيد تحويل قبله از روي تغيير رأي و اختلاف نظر باشد تا موجب شود که اعمال سابقه شما مانند نماز و ذبيحه و نحو اينها که بطرف بيت المقدس انجام داده‌ايد باطل و ضايع گردد بلکه اعمال شما بطرف بيت المقدس بموقع خود صحيح بوده و اينک بطرف کعبه صحيح است حتي نمازي که دو رکعت آن بطرف بيت المقدس و دو رکعت رو بکعبه خوانده شده صحيح و قابل قبول است، چون بنا بر اخبار تحويل قبله در وسط نماز ظهر در حال جماعت بوده است، و کلمه ايمان در اينکه آيه عام و شامل جميع وظائف ديني ميشود که اعظم آنها نماز است و لذا در اخبار بنماز تفسير شده چنانچه در کافي«1» و تفسير عياشي از ابو عمرو زبيري روايت کرده‌اند که ميگويد از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم «
ايها العالم اخبرني اي‌ّ الاعمال افضل عند اللّه! قال ما لا يقبل اللّه شيئا الا به، فقلت و ما هو! قال الايمان باللّه الذي لا اله الا هو اعلي الاعمال درجة و اشرفها منزلة و اسناها حظا، قال قلت اخبرني عن الايمان أقول هو و عمل ام قول بلا عمل! فقال الايمان عمل کله و القول بعض ذلک العمل الخبر
» اينکه خبر بسيار مفصل است و حضرت در آن به بسياري
1- کتاب الايمان و الکفر باب في ان الايمان مبثوث لجوارح البدن کلها مجلد الثاني ص 33
جلد 2 - صفحه 234
از آيات قرآن براي اثبات اينکه ايمان، عمل قلب و اعضاء و جوارح است استشهاد نموده که از آن جمله باين آيه است ميفرمايد «
و قال فيما فرض اللّه علي الجوارح من الطهور و الصلاة بها و ذلک ان‌ّ اللّه عز و جل لما صرف نبيّه الي الکعبة عن البيت المقدس فانزل اللّه عز و جل وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيُضِيع‌َ إِيمانَکُم إِن‌َّ اللّه‌َ بِالنّاس‌ِ لَرَؤُف‌ٌ رَحِيم‌ٌ
فسمي الصلاة ايمانا
» و مراد از عمل (چنانچه از متن خبر معلوم ميگردد) عام است و شامل عمل قلب که اعتقاد باشد و عمل لسان که اقرار است و عمل جوارح ميشود و چنانچه از ذيل حديث استفاده ميشود اينکه مرتبه ايمان کامل است، ميفرمايد «
فمن لقي اللّه عز و جل حافظا لجوارحه موفيا کل جارحة من جوارحه ما فرض اللّه عز و جل عليها لقي اللّه عز و جل مستکملا لايمانه و هو من اهل الجنة
» بنا بر اينکه منافات ندارد با اينکه حقيقت ايمان همان ايمان قلبي باشد چنانچه در اوائل سوره گذشت.
إِن‌َّ اللّه‌َ بِالنّاس‌ِ لَرَؤُف‌ٌ رَحِيم‌ٌ همانا خداوند نسبت بمردم با رأفت و مهرباني رفتار ميکند و اينکه قسمت اشاره باين است که مصالح و حکم و احکام الهي راجع بمکلفين است و خداوند تبارک و تعالي از روي رأفت و مهرباني بمردم آنها را جعل ميفرمايد که از آن جمله همين تحويل قبله است.
235