تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ وَ هُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَکُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (93)
إِنَّمَا السَّبِيلُ: اينست و جز اين نيست که گناه و بأس و عتاب و ملامت است. عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ: بر کسانى که از تو دستورى مى‌جويند در باز ايستادن از جهاد. وَ هُمْ أَغْنِياءُ: و حال آنکه ايشان توانگرانند و زاد و مرکب ايشان آماده و مهيا است. رَضُوا بِأَنْ يَکُونُوا: راضى و خشنود شده‌اند که باشند.
مَعَ الْخَوالِفِ: با زنان و کودکان بيماران به جهت مقدم داشتن راحت، مخالفت بر مشقت، متابعت و تن آسائى بر جان و رهائى، پس بدين سوء اختيار آنها توفيق از ايشان سلب شد. وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ: و مهر نهاد خداى تعالى بر وجه تخليه بر دلهاى ايشان. فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ: پس ايشان نمى‌دانند خاتمه و عاقبت خود را و عقوبتى که بر اين نافرمانى مترتب است.
تنبيه- چون بنابر مذهب حق، ذات احديت ذو الجلال، فاعل شر نيست و منزه از ان است به براهين قاطعه، پس اسناد طبع و اغفال و اقساء به خدا بر سبيل مجاز باشد به جهت مبالغه و تأکيد. بنابراين آيه شريفه مأول است به وجوهى از
«1» منهج ج 4 ص 313.
ج5، ص 176
جمله، مراد طبع در آخرت است، يعنى حق تعالى در نشئه قيامت، اين جماعت را مطبوع القلب محشور فرمايد، چون عالم آخرت «يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ» «1» است روزى که اعمال مخفيه دنيويه بروز و ظهور يابد، به عبارت اخرى، افعال انسانى در آن روز صورت نوعيه پيدا نموده تجسم يابد، لذا کفر و نفاق و انکار چنين جلوه‌گر آيد. بنابراين اخبار به ماضى به جهت تحقق و تيقن وقوع آن باشد.
دوم: حق سبحانه و تعالى، ذم کفار فرموده به اين کلام به ضيق تفکر و استدلال در امر حق، و لذا ايمانشان منشرح نشده، پس اين آيه در مقابل آيه شريفه «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» «2» است و مانند اينست وصف شخص ترسان به آنکه قلب ندارد، چه شجاعت محل آن قلب است، و هرگاه قلب منتفى باشد که محل شجاعت است پس انتفاء شجاعت به طريق اولى خواهد بود، بنابراين چنانچه جايز است وصف جبان به عدم قلب، همچنين جايز است وصف کسى که به سوء اختيار قبول ايمان نمى‌کند بعد از دعوت و اقامه حجت، به آنکه مطبوع القلب مى‌باشد.
سيم: آنکه طبع و مهر بر قلب، از عدم ادراک و تعقل حقيقتا فعل کافر، و چون صدور آن از او به اقدار حق تعالى است، لذا اسناد به او سبحانه شده مانند اسناد فعل به مسبب و ساير وجوهى که در آيه قبل نظير اين آيه ذکر شد (و اللّه العالم).