تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْکُمْ إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِکُمْ وَ سَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (94)
«1» سوره طارق آيه 9.
«2» سوره زمر آيه 22.
ج5، ص 177
بعد از آن احوال مستقبل اخبار مى‌فرمايد که اى مؤمنان، بدانيد متخلفان و بازماندگان که از جهاد تخلف کردند و به بهانه و تعلل باز ايستادند:
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْکُمْ: القاء اعتذار مى‌کنند بسوى شما، يعنى عذر خواهند خواست از تخلف. إِذا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ: چون باز گرديد از تبوک به سوى ايشان و به مدينه باز گرديد. قُلْ لا تَعْتَذِرُوا: بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله عذر نخواهيد به معاذير کاذبه براى آنکه. لَنْ نُؤْمِنَ لَکُمْ: هرگز باور نخواهيم داشت و تصديق نخواهيم نمود شما را براى آنکه. قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبارِکُمْ: بتحقيق خبر داده و آگاه فرموده خداوند سبحان از اخبار و احوال شما، يعنى آنچه در نهان و باطن شما است از شر و فساد و نفاق.
وَ سَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ: و مى‌داند حق تعالى به علم ازلى عملهاى شما را.
وَ رَسُولُهُ: و مى‌داند پيغمبر او نيز به اطلاع الهى که آيا شماها از کفر و نفاق توبه مى‌کنيد يا مستقيم و ثابت هستيد و ابدا بازگشت ننمائيد. يا زود باشيد که در پيشگاه حق تعالى عرضه خواهد شد اعمال شما و به محضر پيغمبر او عرضه شود.
يا زود باشد که «علم الهى» مطابق «معلوم» گردد نسبت به اعمال شما از خير و شر، و رسول خود را نيز آگاه فرمايد. به عبارت اخرى خداى تعالى قبل از وقوع عاقبت کار شما، به علم ازلى عالم است به آن، و پس از ظهور و بروز آن در خارج علم مطابق شود با معلوم.
ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ: پس باز گردانيده خواهيد شد در قيامت به سوى ذات احديت داناى پنهان و آشکار، يعنى بعد از موت بازگشت نمائيد به پيشگاه خداوند سبحانى که مى‌داند آنچه حاضر و آنچه غائب و آنچه مخفى است بر انسان از سرّ و علانيه. يا بازگشت نمائيد به جزاى حق تعالى از ثواب و عقاب. فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: پس آگاه فرمايد شما را به آنچه بوديد که عمل مى‌کرديد از کتمان نفاق و اظهار وفاق. يا خبر دهد
ج5، ص 178
شما را به تمام افعال از خير و شر، پس جزا مى‌دهد شما را بر وفق اعمال شما مطابق عدل.
تبصره- ذکر وصف «عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ» در محل ضمير دال است بر آن که حق تعالى مطلع است بر خطرات قلبيه و لمحات عينيه تمام مخلوق از ذره تا دره، و از ثرى تا ثريا، و هيچ چيز از علم ازلى الهى محجوب نخواهد بود و آگاه است به بواطن خبيثه و قلوب مملوه از دروغ و مکر و حيله. آيه شريفه تخويف شديد و زجر عظيمى است نسبت به جزا و سزاى اعمال، بنابراين مؤمن بايد هميشه مواظب و مراقب احوال و افعال و خائف از حضرت ذو الجلال باشد تا سر انجام نيک بختى را دريابد.
در کافى شريف «1» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که از خطب حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله است که فرمود: اى مردم، بتحقيق براى شما است معالمى، يعنى آثارى که دال بر طريق هستند، پس برسيد به معالم خود، و مراد در اينجا آيات قرآنيه خصوصا آيات داله بر امامت ائمه دين و وجوب متابعت آنان. يا مراد آنچه دانسته شود از آن حکمى از احکام دين اصولا و فروعا از کتاب و سنت بلکه براهين قاطعه عقليه ايضا. و بتحقيق براى شما است نهايتى، مراد نهايت هر شخصى است در قرب به کمال به حسب استعدادش، پس برسيد به آن، آگاه باشيد بتحقيق مؤمن عمل مى‌نمايد در حالى که بين دو ترس مى‌باشد: يکى ترس افعال گذشته خود که نمى‌داند خداى تعالى با او چه خواهد نمود، و ديگر ترس بقيه عمر، نداند حق سبحانه چه مقدر فرموده براى او از مصائب دينى و دنيوى.
پس بايد بنده مؤمن اخذ نمايد از نفس خود براى نفع خود، يعنى کوشش نمايد در طاعت و عبادت، و نفس را وادار نمايد به کارهاى پسنديده در ايام مشقت فانيه، و لذات موقته براى درک راحت باقيه و نعيم ابديه، و از آنچه حاصل کند از دنيا براى تحصيل آخرت به انفاق و خيرات، و از جوانى خود پيش از پيرى، در حيات خود قبل از ممات. پس قسم به آن ذاتى که جان من به يد قدرت او است،
«1» کافى ج 2 ص 70 کتاب ايمان و کفر باب خوف و رجا حديث 9.
ج5، ص 179
نيست بعد از دنيا طلب خشنودى و رجوعى، زيرا اعمال باطل و تمام شد زمانش، دنيا مکان عمل بود گذشت. و نيست بعد از دنيا مکانى مگر دار جزاء، و آن يا بهشت و يا جهنم خواهد بود.