مسيحيان در موقع عبادت، رو به محلّ تولّد حضرت عيسى در بيت‌المقدّس مى‌ايستادند که نسبت به محلّ سکونت آنان، در مشرق قرار داشت، و يهوديان رو به بيت‌المقدّس عبادت مى‌کردند که نسبت به محلّ سکونتشان، در طرف مغرب قرار مى‌گرفت، ولى کعبه نسبت به آن دو در وسط قرار مى‌گيرد و قرآن با اشاره به اين موضوع، مى‌فرمايد: همانگونه که ما کعبه را در وسط قرار داديم، شما مسلمانان را نيز امّت ميانه قرار داديم.
مفسّران بحث‌هاى گوناگونى را در ذيل اين آيه مطرح نموده‌اند و در تفسير «امّت وسط» برخى گفته‌اند: مراد امّتى است که نه اهل افراط باشد نه تفريط، نه طرفدار جبر نه تفويض، نه معتقد به اصالت فرد، نه اصالت جامعه.
ولى با چند مقدّمه، روشن مى‌شود که مراد آيه از امّت وسط، افراد خاصّى هستند. آن مقدّمات عبارتند از:
جلد 1 - صفحه 220
1- قرآن، امّت وسط را شاهد بر اعمال معرفى کرده است، پس بايد در قيامت بر اعمال مردم گواهى دهد.
2- گواه شدن، علم و آگاهى وعدالت مى‌خواهد.
3- همه‌ى افراد امّت، آگاهى و عدالت ندارند.
به همين دليل در روايات مى‌خوانيم که مراد از امّت وسط، امامان معصوم هستند که اوّلًا به همه کارها علم دارند. چنانکه قرآن مى‌فرمايد: «فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ» «1» مراد از مؤمنانى که اعمال مردم را مى‌بينند و به آن علم پيدا مى‌کنند، مطابق روايات امامان معصوم هستند. و ثانياً عدالت دارند. چنانکه خداوند در آيه‌ى «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً» «2» عصمت و عدالت آنان را تضمين نموده است.
امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: مگر مى‌شود امّتى که بعضى افرادش لايق گواهى دادن براى چند عدد خرما در دادگاه‌هاى دنيا نيستند، لياقت گواهى دادن بر همه‌ى مردم در قيامت را دارا باشند؟ به هر حال مقام گواه بودن در محضر خدا، آن هم نسبت به همه‌ى کارهاى مردم، تنها مخصوص بعضى از افراد امّت است که به فرموده روايات، امامان معصوم مى‌باشند.
در اينجا يک سؤال باقى مى‌ماند که چرا خداوند به جاى نام بعضى افراد، نام امّت را برده است؟ که در پاسخ مى‌گوييم: قرآن حتّى يک نفر را نيز امّت معرفى نموده است: «إِنَّ إِبْراهِيمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ» «3»
فلسفه تغيير قبله
در مورد فلسفه تغيير قبله، تحليل‌هاى متعدّدى صورت گرفته است؛ برخى گفته‌اند انتخاب اوّليّه بيت‌المقدّس به عنوان قبله، به منظور جلب افکار يهود و همراهى آنان بوده است و آنگاه که مسلمانان خود قدرت و توانايى پيدا کردند، ديگر به اين کار نياز نبود. برخى نيز گفته‌اند: علاقه به مکّه و وطن موجب شد که قبله تغيير يابد. ليکن اين تحليل‌ها موهوم و خلاف واقع هستند.
«1». توبه، 105.
«2». احزاب، 33.
«3». نحل، 120.
جلد 1 - صفحه 221
آنچه قرآن در اين باره تصريح و تأکيد دارد اين است که تغيير قبله، آزمايش الهى بود تا پيروان واقعى پيامبر شناخته شوند. زيرا آنها که ايمان خالص ندارند، به محض تغيير يک فرمان، شروع به چون و چرا مى‌نمايند که چرا اينگونه شد؟ اعمال ما طبق فرمان سابق چه مى‌شود؟ اگر فرمان قبلى درست بود، پس فرمان جديد چيست؟ اگر دستور جديد درست است، پس فرمان قبلى چه بوده است؟
خداوند نيز به کسانى که در برابر فرامين او تسليم هستند، بشارت مى‌دهد که اعمال گذشته‌ى شما ضايع نمى‌شود، زيرا مطابق دستور بوده است.
در اين آيه به جاى کلمه نماز، واژه ايمان بکار رفته است که نشان دهنده‌ى اهميّت و مقام نماز و برابرى آن با تمام ايمان مى‌باشد. «وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَکُمْ»