تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَ يَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيْکُمْ شَهِيداً وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي کُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (143)
«1» توطين: دل بستن، دل نهادن.
«2» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل صفحه 223.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 274
بعد از آن فضل امت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بر ساير امم بيان فرمايد:
وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ: (اشاره است به مفهوم آيه قبل) يعنى چنانچه قرار داديم شما را، أُمَّةً وَسَطاً: گروهى برگزيده، يا جمعى با عدالت که تزکيه شده‌ايد به علم و عمل. يا شما امت پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را از جهت تکاليف امت وسط قرار داديم نسبت به تکاليف امم سابق و گذشته.
تحقيق: وسطيت شريعت حضرت احمديه و امت محمديه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به دو مقدمه محقق ميشود:
مقدمه اول: اثبات آنکه بهترين کارها حد وسط است- مراد از وسط، مقام عدل و حدّ استوار باشد در هر چيزى، يعنى عارى از افراط به زيادتى بر مطلوب، و عارى از تفريط به نقصيه بر مقصود بوده باشد، مثلا در ملکات، مقام وسط همان ملکه عدالت است مثل شجاعت نسبت به طرفين تهوّر؛ و جبن و عفت نسبت به طرفين شره و خمول. و در ميزان- تساوى کفين. و در مطعومات- پخته نسبت به خام و سوخته. و در ملبوسات معتدل لباس نسبت به کوتاه و بلند. و همچنين در ساير موضوعات وضوح اين مطلب بر عاقل مخفى نيست.
مقدمه دوم: ثبوت وسطيت در اسلام- جعل قانون و تشريع اديان،
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 275
محقق شد که براى سعادت و تکميل نفوس انسانيت است. و چون انسان مرکب از روح و بدن و هر يک را صحت و مرضى باشد رعايت هر دو لازم آيد، لذا اگر شريعتى، روحانى محض باشد افراط، و اگر جسمانى فقط باشد تفريط خواهد بود. پس وسط، اديان و قوانين شريعت عادله است که جمع بين حقين و مصلحت جنبتين و رعايت نشأتين را ملحوظ دارد و نسبت به هر يک حدى تعيين فرمايد.
بعد از لحاظ مقدمتين، وضوح اين مرحله از مقايسه و موازنه شريعت اسلاميه با کليه شرايع عالم بنظر عمقى و فکر دقى حاصل آيد که جاعل اين قانون مراعات جميع مصالح نوعى و شخصى، روحى و جسدى، دنيائى و آخرتى تمام افراد بشر را از عالى و دانى، غنى و فقير وضيع و شريف تا انقراض عالم رعايت فرموده، و هر يک را حدى به اعمال قواى باطنه مقرر که در نتيجه آن نظام معاش و معاد کليه جامعه بشر محقق يابد. و امتى که تابع اين شريعت مطهره باشد، البته امت وسط خواهند بود.
لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ: براى اينکه باشيد گواهان براى انبياء بر مردمانى که منکر به نبوتند. اين بيان علت جعل است، يعنى شما را امت عدل و وسط قرار داد تا شاهد باشيد بر مردمان. وَ يَکُونَ الرَّسُولُ عَلَيْکُمْ شَهِيداً: مى‌باشد رسول شاهد بر شما، يعنى حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به راستى و درستى شما شاهدى عادل و گواهى صادق است. در روايت وارد شده که اين شهادت روز قيامت خواهد بود که امم سابقه انکار کنند تبليغ پيغمبران را، پس امت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را حاضر کنند و شهادت دهند به تبليغ انبياء. آنگاه امم سابقه گويند: از کجا دانستيد تبليغ انبياء را؟ جواب دهند: ما به اخبار حق تعالى دانستيم در کتاب ناطق به پيغمبر صادق، پس حضرت رسالت را حاضر و از حال امت سؤال نمايند، حضرت به عدالت آنها گواهى دهد.
تنبيه: باطن آيه شريفه مخصوص است به ائمه معصومين، و احاديث خاصه و عامه وارد شده:
تفسير اثنا عشرى ج1 276
- در منهج- يزيد بن معاويه عجلى از حضرت سجاد و باقر عليهما السلام روايت نموده فرمودند: مائيم امت وسط، و رسول خدا شاهد است بر ما، و ما شاهدان خدائيم بر خلقش و حجج او هستيم در زمين. «1» تفسير برهان- از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه شريفه: قال نحن الشّهداء على الناس بما عندهم من الحلال و الحرام و بما ضيّعوا منه. «2» فرمود: مائيم گواهان بر مردم به آنچه نزد آنهاست از حلال و حرام و به آنچه ضايع ساختند از آن احکام.
و اما عامه- ابو القاسم حاکم حسکانى در شواهد التنزيل از سليمان بن قيس هلالى از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام قال ايّانا غنى بقوله «لتکونوا شهداء على النّاس و يکون الرّسول عليکم شهيدا»، فرسول اللّه شاهد علينا و نحن شهداء اللّه على خلقه و حجّته فى ارضه و نحن الّذين قال اللّه تعالى: و کذلک جعلناکم امّة وسطا لتکونوا شهداء على النّاس. «3» فرمود: بتحقيق خداى تعالى ما را خواسته در کريمه «لتکونوا شهداء على النّاس» پس رسول خدا شاهد بر ما، و ما شاهديم بر خلق او و حجت او در زمين، و مائيم کسانى که فرموده در شأن آنها: و کذلک جعلناکم امّة وسطا.
تتمه: بعض از مفسرين آيه را مخصوص گردانيده به ائمه معصومين به دو وجه:
1- آنکه حق تعالى وصف امت فرمود به عدالت و البته غير معصوم نباشد، زيرا ذات عليم دانا باشد به تزکيه ظاهر و باطن آنکه حکم به عدالت او فرمود.
2- آنکه ايشان را در شهادت نظير پيغمبر گردانيده، و آن حضرت معصوم است، پس ايشان نيز معصوم باشند.
«1» تفسير منهج الصادقين، جلد اوّل، صفحه 315.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 160، حديث چهارم.
«3» شواهد التنزيل، جزء اوّل، صفحه 92.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 277
وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي کُنْتَ عَلَيْها: و قرار نداديم قبله عبادت را به جهتى که پيش از اين بودى بر آن که کعبه معظمه باشد، چه حضرت در مکه نماز را به جانب کعبه مى‌گذارد، بعد از هجرت به مدينه مأمور شد به طرف بيت المقدس جهت تأليف يهود، بعد مأمور شد ثانيا به کعبه. يا مراد به قبله صخره بيت المقدس باشد، چنانچه ابن عباس نقل نموده که قبله پيغمبر در مکه بيت المقدس بود الا آنکه کعبه را ميان خود و بيت المقدس قرار مى‌داد. و روايتى از حضرت صادق عليه السّلام نيز وارد شده «1» (مخبر به بنابر اول جعلى است که ناسخ است و بنابر دوم منسوخ) حاصل آنکه اصل امر در اين باب استقبال به کعبه باشد و ما نگردانيم قبله تو را بيت المقدس، إِلَّا لِنَعْلَمَ: مگر آنکه بدانيم يعنى امتحان نمائيم به اين وجه که معامله آزمايش کنندگان کنيم، مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ: آن کس را که پيروى کند پيغمبر را بعد از تحويل آن در گذاردن نماز به طرف کعبه، مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ: از آن کس که باز گردند بر پاشنه‌هاى خود يعنى برگردند از کعبه.
تبصره: تحويل قبله از کعبه به بيت المقدس، امتحانى بود براى دو دسته: اول: يهود نظر به آنکه بيت المقدس قبله آنان بود، چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از بيت المقدس به امر الهى روى به طرف کعبه نمود، از پيروى حضرت خارج شدند. دوم: مشرکين به جهت تألّف آنان به کعبه، چون حضرت به بيت المقدس متوجه شد جمعى برگشتند، پس به آزمايش، متابعان و مخالفان هر فرقه محقق گرديد.
وَ إِنْ کانَتْ لَکَبِيرَةً: و اگرچه توليه يا تحويل قبله هر آينه بزرگ و شاق و گران است بر مردمان، إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ: مگر بر کسانى که هدايت فرموده خداى تعالى ايشان را و آنها هم قبول نموده راسخ و ثابت گشتند در ايمان و امتثال اوامر الهى، يعنى کسانى که نزد ظهور آيات داله بر هدايت که محض لطف و توفيق سبحانى است، در طريق اهتدا سلوک
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 160، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 278
نموده و منقاد احکام دين او شده استقامت ورزيدند؛ ديگران به سوء اختيار خود از قبول هدايت و ثبات در ايمان امتناع نمودند.
تبصره: فرط رسوخ ايمان و ثبات و استقامت در فرمان حضرت سبحان نسبت به حضرت امير مؤمنان عليه السّلام، از اينجا محقق و معلوم گردد که در اثناى نماز ظهر چون حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم متحول شد به جانب کعبه، فورا آن حضرت با جمعى از مؤمنين به کعبه توجه نمودند، باقى به جهت ضعف و سستى ايمان و نفاق بر حال خود ماندند؛ و لذا در وصف آن حضرت واقع شده: المصلىّ الى القبلتين: نماز گذارنده به دو قبله، اتفاق اهل اسلام است و انکارى در آن نيست.
تکمله: شعبى نقل نموده که در بصره، مجلس حجاج بن يوسف ثقفى لعنه اللّه بوديم. امراء و اولاد مهاجر و انصار همه حاضر، حسن بصرى وارد شد، حجاج او را اکرام نمود. در اثناى کلام، حديث حضرت امير المؤمنين در ميان آمد، حجاج جسارت کرد. ما نيز از ترس تابع شديم.
حجاج گفت: يا ابا سعيد در حق على عليه السّلام چه گوئى؟ گفت:
حق تعالى فرمايد: إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ، حضرت على عليه السّلام از کسانى بود که خدا ثبوت در ايمان به او ارزانى فرمود، و او اول کسى بود که در تحويل قبله اقتدا به پيغمبر نمود، و او پسر عم رسول و داماد او و دوست‌ترين مردمان است به او و او را نزد خدا سابقه‌اى هست که نه تو و نه هيچکس از مردمان دفع آن نتواند کرد، ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ؛* حجاج چون اين را شنيد ساکت شد.
شأن نزول: يهود، شبهه ميان مردم انداختند که اگر قبله جهت کعبه است، پس آنانکه به بيت المقدس نماز گزاردند و مردند به گمراهى باشند؛ آيه شريفه نازل شد: وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَکُمْ: و نباشد خداى تعالى که ضايع گرداند ايمان شما را، يعنى نمازى را که به اعتقاد صحيح به طرف بيت المقدس گذارديد صحيح و مثاب خواهيد بود. تسميه نماز به ايمان به سبب آنست که نماز رکن اعظم ايمان و ستون اسلام است. إِنَ
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 279
اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ: بدرستى که خدا مهربان است به مردمان که ضايع نفرمايد اجر آنها را، بخشاينده به آنان که صلاح ايشان را وانگذارد.
تنبيه: رأفت عبارت است از رقت حاصله در قلب که مايل شود به طرف مقابل لطف نمايد، لکن اين قسمت موجب تغير و حدوث، و آن بر ذات سبحانى محال است. پس لازمه رأفت که احسان و عطيه باشد در باره بندگان منظور فرمايد.