تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (100)
بعد از آن ذکر منافقان، بيان حال سابقان به ايمان را مى‌فرمايد:
وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ: و پيشى گيرندگان پيشينيان، يعنى آنها که سبقت دارند بر عامه مؤمنان در ايمان. مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ: از مهاجرين کسانى
ج5، ص 185
که از مکه به مدينه هجرت نمودند. و انصار ساکنان مدينه که اهل مکه را يارى کردند. نزد سعيد بن مسيب و حسن و ابن سيرين و قتاده «1»، مراد مهاجران کسانيند که به دو قبله نماز کردند. نزد شعبى «2» مبايعان بيعت رضوان و حديبيه و حضرت بعد از آن بيعت فرمود: من اسلم بعد ذلک و هاجر فليس من المهاجرين الاوّلين. و نزد عطا «3»، اهل بدرند. نزد جبائى «4» کسانى که قبل از هجرت ايمان آورند. و مراد به انصار در انوار گفته: «5» اهل بيعت عقبه اولى که هفت نفر بودند. يا اهل عقبه ثانيه و هفتاد نفر بودند. يا کسانى که قبل از بيعت عقبه ثانيه به دست مصعب بن عمير ايمان آوردند به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله. وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ: و آن کسانى که متابعت کردند سابقان را.
بيان- آنچه مشهور است، اصحاب آنانند که در عهد پيغمبر و به صحبت او فايز شدند. تابعين آنانکه بعد از اصحاب بودند. و اتباع تابعين آنها که بعد از تابعين بودند.
بِإِحْسانٍ: به دخول در اسلام بعد از ايشان و افعال خير و سلوک طريقه ايشان، مراد اصحابند که پيروى سابقان مى‌نمودند در ايمان و طاعت. طبرسى (رحمه الله) فرمايد: «6» در آيه شريفه داخلند هر که بعد از ايشان آيد تا روز قيامت و به روش پسنديده آنها رفتار نمايد. رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ: خشنود شد خداى تعالى از ايشان به قبول طاعت گذشته و آينده آنها. وَ رَضُوا عَنْهُ: و خشنود شدند ايشان از خداوند سبحان به آنچه يافتند از نعمتهاى دينى و دنيوى. حاصل آنکه هم خدا از آنها راضى، و هم ايشان از حق راضى، و اين مقام ارجمند و بزرگى است و به صرف ايمان و طاعت اين مرتبه به دست نيايد، زيرا شرطش قبول درگاه الهى، و
«1»- مجمع ج 3 ص 64.
«2»- همان مدرک.
«3»- همان مدرک.
«4»- همان مدرک.
«5»- (منهج ج 4 ص 317)
«6»- مجمع ج 3 ص 64.
ج5، ص 186
آن منوط به تقوى، و تقوى راه با زحمت و مشقتى است.
وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ: و آماده فرموده براى ايشان در آخرت بوستانها و بهشتهائى که، تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهارُ: جارى مى‌شود و مى‌رود از جلو آنها يا زير درختان نهرها و جوهاى مختلف. خالِدِينَ فِيها أَبَداً: در حالتى که جاويد و دائم باشند در آن هميشه و ابدى که خروج و زوال براى ايشان نيست، بلکه باقى هستند به بقاء الهى. ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ: آنست فيروزى بزرگ و رسيدن به تمام مراد.
تنبيه- در آيه شريفه دلالت است بر فضل سابقين و مزيت ايشان بر غير، به جهت آنکه در ابتداى اسلام انواع مشقت را در نصرت دين تحمل مى‌نمودند، از مهاجرت بلاد و مفارقت عشاير و مقاتله با دشمنان با قلت عدد و کثرت اعداء و سبقت به ايمان و دعوت مردم به آن.
تبصره- ميان علما اختلاف است در اول کسى که اسلام آورد از مهاجران؛ اکثر مانند ابن عباس، جابر بن عبد اللّه، انس بن مالک، زيد بن ارقم، مجاهد، قتاده، ابن اسحق، ثعلبى برآنند که از مردان، حضرت على بن ابى طالب و از زنان حضرت خديجه بوده، چنانچه انس بن مالک نقل نموده که مبعوث شد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله روز دوشنبه، و على بن ابى طالب عليه السّلام اسلام آورد و نماز خواند روز سه شنبه. «1» مجاهد و ابن اسحق برآنند در سن دهسالگى بوده. نزد کلبى، هفت ساله، و نزد ابو الاسود دوازده ساله بوده.
و ثعلبى در تفسير خود «2» از اسماعيل بن اياس از پدر خود نقل نموده که گفت:
من بازرگان بودم، به مکه رفتم نزد عباس پسر عبد المطلب به سبب رفاقت سابقه که تجارت عطر از يمن به مکه نمودى، روزى من و عباس در منى بوديم. ناگاه جوانى آمد نزديک زوال، و در قرص آفتاب نگاه، بعد روى به کعبه و گفت:
اللّه اکبر، پسرى آمد، دست راست او ايستاده، تکبير گفت. زنى هم آمد عقب
«1»- مجمع ج 3 ص 65.
«2»- (مجمع ج 3 ص 65)
ج5، ص 187
سر آنها، بعد آن جوان رکوع، ايشان هم رکوع و سر برداشته به سجود رفته، آنها هم متابعت کردند. من به عباس گفتم: اين کار بزرگى است. گفت: اين جوان پسر عم من، و دعوى مى‌کند که خدا او را به پيغمبرى فرستاده. مى‌گويد: زود باشد که گنجهاى قيصر و کسرى بر من مفتوح شود، و آن پسر، على بن ابى طالب و آن زن خديجه بنت خويلد باشد، و هر دو به او ايمان آورده، و اين افعال نمازى است که مى‌گويد من مأمورم. قسم به خدا هيچکس را روى زمين نمى‌بينم که در اين دين باشد مگر اين سه نفر. اسماعيل گويد: جدم به پدرم گفت: کاش من چهارم آنها بودم، اين را بعد از اسلامش نقل کرد.
و در مسند سيد ابى طالب هروى مرفوعا از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله نقل نموده که فرمود: صلّت الملئکة علىّ و على علىّ سبع سنين و ذلک انّه لم يصلّ فيها احد غيرى و غير على: «1» يعنى صلوات فرستادند ملائکه بر من و على بن ابى طالب هفت سال به جهت آنکه نماز نخواند در آن هفت سال احدى غير من و على.
و عبد اللّه بن موسى از علاء بن صالح از منهال بن عمر و از عباد بن عبد اللّه روايت نموده که شنيدم حضرت على عليه السّلام مى‌فرمود: انا عبد اللّه و اخو رسوله و انا الصّدّيق الاکبر لا يقولها بعدى الّا کذّاب مفتر صلّيت قبل النّاس بسبع سنين. «2» يعنى: من بنده الهى و برادر رسول سبحانى و من صديق اکبرم، اين را نگويد بعد از من مگر دروغگوى افترا کننده، زيرا نماز خواندم پيش از مردمان به مدت هفت سال.
ابو بحيله گويد «3»: نزد أبو ذر رفتم، موسم حج، گفتم: ميان مردمان اختلاف افتاده، اقتدى به که نمايم، گفت: الزم کتاب اللّه و علىّ بن أبي طالب عليه السّلام فاشهد على رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله انّه قال علىّ اوّل من امن بى و اوّل من
«1»- مجمع ج 3 ص 65.
«2» همان مدرک.
«3» منهج ج 4 ص 320.
ج5، ص 188
يصافحنى يوم القيمة و هو الصّدّيق الاکبر و الفاروق الاعظم بين الحقّ و الباطل و هو يعسوب الدّين و المؤمنين و المال يعسوب الظّلمة.
و حاکم ابو القاسم الحسکانى از علماى عامه به اسناد خود مرفوعا روايت نموده تا عبد الرحمن عوف در آيه شريفه «وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ» گفته: ايشان ده نفر از قريشند، اول آنها از حيث اسلام على بن ابى طالب عليه السّلام است. «1» جواب خصم: بعضى مناقشه نموده به اينکه گرچه حضرت على عليه السّلام قبلا اسلام آورد لکن صغير بود، و ديگرى گرچه بعد اسلام آورد لکن پير بود.
اما جواب: شخص خالى از غرض و منصف، اين مطلب را مسلم دارد که ايمان حضرت على عليه السّلام از کفر نبوده، اما اسلام آن غير، از کفر بوده بنابراين گوئيم ايمان حضرت على عليه السّلام يا به امر و دعوت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بوده يا نه، ثانى باطل است، زيرا در آن موقع حضرت على عليه السّلام به حسب ظاهر علم غيب نمى‌دانست که باعث ايمان او شود، و بر تقدير اول اگر على عليه السّلام مکلف و محل قبول ايمان نبوده، هر آينه دعوت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله عبث بوده باشد و انبياء از اين مبرى باشند. و اگر محل قبول ايمان بوده، پس سابق باشد و صغر سن مانع او نباشد، زيرا اعتبار اين امر به کمال عقل است. و مؤيد آن تکلم عيسى عليه السّلام در گهواره که گفت: «إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتانِيَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِي نَبِيًّا وَ جَعَلَنِي مُبارَکاً»، «2» و در حق يحيى عليه السّلام فرمود:
«وَ آتَيْناهُ الْحُکْمَ صَبِيًّا» «3» يعنى «النبوة».
بنابراين چرا نشايد که حضرت على عليه السّلام در سن نه يا ده يا يازده سالگى مؤمن و ايمان او مقبول باشد. بزرگان گفته‌اند: بزرگى به عقل است نه به سال. و ايضا هنرمندى به کمال است نه جمال (الشّاة نظيفة و الفيل جيفة) و ايضا اين ادعا خروج از اسلام است، زيرا به اتفاق حضرت على عليه السّلام جز يک مرتبه ايمان نياورده که معروف است از او و روايت نشده که وقتى، تجديد
«1» مجمع ج 3 ص 65.
«2» سوره مريم آيه 30.
«3» سوره مريم آيه 13.
ج5، ص 189
اسلام و ايمان کرده باشد؛ و اگر آن را وقعى نبوده و تدارک هم که ننموده، هر آينه مؤمن نباشد چه در حيات پيغمبر و چه بعد از عثمان که امامت نمود و حال آنکه تمام فرق از موافق و مخالف روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: لو وزن ايمان علىّ بايمان امّتى لرجح ايمان علىّ على ايمان امّتى الى يوم القيمة يعنى: اگر ايمان على عليه السّلام را با تمام ايمان امت من بسنجند، هر آينه ايمان على عليه السّلام بر همه ايمان امت من ترجيح يابد؛ پس بنابراين آن ايمان على عليه السّلام مقبول، و به ثبوت آن سابقيت آن سرور تحقق يابد.