تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (101)
بعد از آن در حق اهل نفاق مى‌فرمايد:
وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ: و بعضى از آنانکه اطراف شهر شمايند از اهل بوادى، منافقانند مانند اسلم و اشجع و غفار و قوم او و جهينه و مزينه که کلمه شهادت گويند و به نماز و روزه قيام مى‌نمايند، لکن منافقند.
وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ: و از اهل شهر شما نيز قومى هستند که، مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ: خو کرده و متمرد شده و مصر و ماهر گشته در نفاق، و در منافقى به مرتبه‌اى مهارت دارند که تو اى پيغمبر با وجود کمال فطنت و صدق کياست و فراست خود: لا تَعْلَمُهُمْ: نمى‌دانى ايشان را، يعنى کفر را در سويداى دل خود پنهان دارند و آثار ايمان و احسان به ظهور آرند، پس تو آنها را به اعيان نمى‌شناسى. نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ: ما مى‌دانيم که از درونه دل و مکنونه خاطر آگاه و
ج5، ص 190
مطلعيم.
سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ: زود باشد که عذاب کنيم ايشان را دو مرتبه: 1- به رسوائى و قتل در دنيا و ديگر به عذاب قبر. 2- يکى اخذ زکات و ديگر تکليف جهاد. 3- ابن عباس گفته: عذاب آنها در دنيا يکى آن بود که روز جمعه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خطبه خواند، بعد از آن اشاره فرمود به اهل نفاق و نام آنها را برد و گفت: منافق هستيد و از مسجد بيرون رويد، رسوا شده و خارج شدند و عذاب دوم قبر است. 4- عذاب اول کشتن و اسيرى و دوم عذاب قبر.
5- عذاب اول شمشير روز «بدر» و دوم عذاب قبر. 6- عذاب اول محسن دنيوى از فقر و خوف و امراض، و دوم عذاب قبر است.
ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ: بعد از آن گردانيده شوند به عذابى بزرگ که آتش جهنم است در روز قيامت.
شأن نزول «1»- مفسران چنين نقل نموده که ده نفر از مخلصين مسلمين بدون عذر، تخلف ورزيدند، چون از تهديدات در باره متخلفان خبر يافتند، پشيمان شده گفتند: چگونه جايز باشد که ما در سايه و راحت و آسايش، لکن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و اصحاب رنج و سختى سفر کشند. هفت نفر آنها، خود را به ستونهاى مسجد بسته، سوگند خوردند که نگذارند کسى ايشان را بازنمايد تا وقتى که به حکم خدا گشاده شوند. حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله از جنگ تبوک مراجعت، به مسجد آمده، ايشان را ديد، صورت حال عرض کردند، حضرت فرمود: من نيز سوگند مى‌خورم که ايشان را نگشايم تا وقتى که امر رسد، چه اينها تنعم ورزيده و از مصاحبت ما باز ايستاده به جهاد رغبت نکردند؛ آيه شريفه نازل شد.