تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (102)
«1» مجمع ج 3 ص 67- منهج ج 4 ص 321.
ج5، ص 191
وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ: و قومى ديگر از متخلفان غير منافق اعتراف و اقرار کردند به گناهان خود و مقر شدند به اين که: خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً:
بياميختند کردار نيک و پسنديده و شايسته را که آن اتفاق با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در غزوات و اظهار پشيمانى و اقرار به گناه بود در اين غزوه. وَ آخَرَ سَيِّئاً: و عمل ديگر بد ناشايسته که آن تخلف از غزوه تبوک و موافقت منافقين بود.
نکته- حرف «و» يا به معنى «ب» است مانند قولهم «بعت الشّاة و درهما» و يا به جهت دلالت بر آنکه هر يک از اين دو امر مخلوط بودند به ديگرى، يعنى عمل خوب و بد. عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ: اميد است خداى تعالى توبه ايشان را بپذيرد و رجوع فرمايد بر ايشان به مغفرت و آمرزش.
إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ: بتحقيق حق سبحانه آمرزنده است تائبان را، مهربان است بر ايشان به اعطاء ثواب.
نکته- مفسران گفته‌اند: «عسى» از خدا واجب باشد. عياشى (رحمه الله) در اين آيه گفت: «1» (عسى من اللّه واجب و انّما نزلت فى شيعتنا المذنبين) و ذکر آن به جهت آنست که مکلف ايمن نشود، و هميشه ميان خوف و رجاء بوده، اتکال به عفو الهى ننموده در اهمال توبه و تدارک اعمال.
تحقيق- در تأويلات کاشفى مذکور است از اعتراف به گناه از جهت بقاء نور استعداد و عدم رسوخ ملکه خطيئات است، و بدان استدلال مى‌توان نمود که معترف را ديده بصارت گشاده شده، و قباحت گناه مشهود گشته؛ چه اگر ظلمت غفلت متراکم و رذايل در طبيعت راسخ شود، مجرم هيچ گناه را زشت نداند، بلکه به سبب مناسبت آن را نيک بيند، و در عذاب خذلان و تخليه باقى ماند.
تنبيه- طبرسى (رحمه الله) فرمايد: «2» آيه شريفه دلالت دارد بر بطلان قول به احباط؛ بدين تقرير که اگر صحيح باشد احباط، هر آينه لازمه آن اين است که
«1»- تفسير عياشى ج 2 ص 105 حديث 105.
«2» مجمع ج 3 ص 66.
ج5، ص 192
يکى از دو عمل صالح و طالح طارى بر ديگرى شود احباط و ابطال نمايد آن را، در اين صورت اجتماع نيابند، پس اختلاط حاصل نشود، و حال آنکه آيه بيان اختلاط حسنات و سيئات را فرمايد. و از بعض تابعين نقل است که نيست در قرآن آيه‌اى ارجى، يعنى اميدوار کننده‌تر از اين آيه شريفه، لکن نسبت به کسانى که با افعال طاعات سيئاتى از آنها صادر و به درگاه سبحانى معترف به گناه خود و آن را هميشه مد نظر و ترساننده از عذاب الهى، نه اشخاصى که با قليل از خيرات معاصى کبيره را مرتکب شده و به کلى آن را فراموش نموده، بدون هيچ اعتراف و توبه و تدارکى که البته رجاء آنها طمع خامى است. به روايت مأثوره از ابى جعفر عليه السّلام و زهرى اين آيه در باره ابو لبابه آمد که بعد از تخلف پشيمان شده، خود را به ستون مسجد بسته، ترک غذا نمود تا توبه او قبول شد. «1»