تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ (101) وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (102)
ترجمه
و از جمله کسانيکه در اطراف شمايند از باديه‌نشينان منافقانند و از اهل مدينه نيز که ممارست نمودند بر نفاق نميدانى آنها را ما ميدانيم آنها را زود باشد عذاب کنيم آنها را دو بار پس برگردانيده شوند بسوى عذاب بزرگ
و ديگرانى که اقرار نمودند بگناهانشان آميختند کردار خوب و کردار بد را شايد خدا بپذيرد توبه آنها را همانا خدا آمرزنده مهربان است.
تفسير
بعضى از اهل مدينه و اعراب حوالى آن منافقان ماهر در نفاقند که بتمرين
جلد 2 صفحه 616
و ممارست چنان مسلّط بر آن شده‌اند که تو اى پيغمبر با کمال فراست و کياست نمى- شناسى آنها را چون بهيچ وجه نمى‌گذارند باطنشان ظاهر شود من مى‌شناسم آنها را و مطّلعم بر ضمائر خلق و بعد از اين دو بار آنها را عذاب ميکنم بار اول وقتى است که ملائکه قبض روح آنها را مينمايند که ميزنند بوجوه و ادبارشان بار دوم عذاب قبر است پس از آن بر گردانده ميشوند بعالم آخرت و قيامت کبرى و عذاب بزرگشان آنجا است چنانچه در جوامع فرموده است اين حال اين دسته از مردم است و ديگرانى هستند که نفاق ندارند معصيت ميکنند بعد اقرار مينمايند و توبه ميکنند و خدا از تقصير آنها ميگذرد چون آمرزنده و مهربان است و البته اينها اعمال صالحه هم دارند از قبيل اعتقادات حقّه و توبه و خجلت از گناه نزد اهل تقوى و امثال اينها از اعمال حسنه و در مجمع از امام باقر (ع) نقل نموده که نازل شده است در باره ابو لبابة بن منذر که قصه آن در ذيل آيه يا ايّها الّذين آمنوا لا تخونوا اللّه و الرّسول در اوايل سوره انفال گذشت و در کافى و عياشى از آنحضرت نقل نموده که اين جماعت قومى از اهل ايمانند که احيانا معاصى از آنها صادر ميشود که در نظر اهل ايمان عيب است و کراهت دارند از آن و اميد است خدا بپذيرد توبه آنها را و نيز عياشى از آنحضرت در اين آيه نقل نموده که عسى از خدا واجب است و اين در باره گناهکاران از شيعيان ما نازل شده است و بنظر حقير عسى دلالت دارد بر آنکه اين مورد قابل گذشت و مغفرت است و خدا رحمت خود را از محل قابل دريغ نمى‌فرمايد چون بخل در مبدء فيّاض نيست لذا واجب ميشود.