تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (103) أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (104)
ترجمه
بگير از مالهاشان صدقه را که پاک کنى آنها را و پاکيزه نمائى ايشانرا بآن و دعا کن براى آنها همانا دعاى تو آرامش است براى ايشان و خدا شنواى دانا است
آيا ندانسته‌اند که خدا او است که قبول ميکند توبه را از بندگانش و ميگيرد صدقه‌ها را و آنکه خدا او است توبه‌پذير مهربان.
تفسير
صدقه مالى است که تبرّعا بغير دهند براى رضاى خدا و شامل ميشود زکوة و نذورات و کفارات و مطلق خيرات را و ظاهرا مراد در اين آيه زکوة است
جلد 2 صفحه 617
چون معمولا زکوة را والى اخذ مينمايد و ساير صدقات واجبه را خود صاحب مال بموردش صرف ميکند و در مستحبّات الزامى نيست و در اين آيه شريفه پيغمبر (ص) مأمور باخذ شده است علاوه بر آنکه ظاهر آيه آنستکه اين صدقه است که در اموال آنها فرض شده است که بايد گرفت و موجب تطهير و نموّ مال آنها است نه آنکه بر ذمّه آنها است که بدهند مانند کفارات يا باختيار آنها است وجوبش مانند نذورات در هر حال ضمير مفرد در تطهّرهم محتمل است راجع بصدقه باشد چون آن موجب تطهير صدقه دهنده است از گناه و محتمل است راجع به پيغمبر باشد چون تطهير بگرفتن او حاصل ميشود و در هر حال صفت صدقه است يا جمله مستانفه و جواب امر نيست لذا مجزوم نشده و ضمير در تزکيهم مسلما راجع بآنحضرت است بملاحظه کلمه بها که متعلق است بتزکيهم و راجع است بصدقه و تزکيه گفته‌اند مبالغه در تطهير است يا بمعنى نموّ و برکت دادن است در مال و نيز آنحضرت مأمور شده که در موقع گرفتن صدقه دعا بفرمايد بصدقه دهندگان براى سکونت خاطر و اطمينان قلب آنها و خدا شنوا است دعاى پيغمبر (ص) را و دانا است به نيّات و اغراض ايشان و در مجمع نقل نموده که وقتى قومى صدقه خودشان را نزد پيغمبر (ص) مى‌آوردند ميفرمود خدايا رحمت کن بر آنها و عياشى ره از امام صادق (ع) نقل نموده که پرسيدند از آنحضرت که آيا اين سنّت جارى است بعد از پيغمبر (ص) در باره امام (ع) فرمود بلى و در کافى از آنحضرت نقل نموده که چون آيه زکوة نازل شد که اين آيه است ماه رمضان بود پيغمبر (ص) فرمود منادى ندا داد که خدا واجب نمود بر شما زکوة را مانند نماز در طلا و نقره و شتر و گاو و گوسفند و گندم و جو و خرما و کشمش و از ساير اجناس عفو فرمود و ديگر متعرض آنها نشد تا سال ديگر که مردم روزه گرفتند و افطار کردند پس منادى آنحضرت ندا داد که اى مسلمانان زکوة مالتان را بدهيد تا نماز شما قبول شود پس عمّال صدقه و خراج را مأمور وصول فرمود ولى قمى ره فرموده نازل شد وقتى رها شد أبو لبابة و مالش را براى تصدّق حاضر نمود و در آيه سابقه اشاره بمحلّ ذکرش شد و در آيه دوم اشاره شده است بآنکه خداوند صدقات را هم مانند توبه قبول ميفرمايد و عوض ميدهد و صرف اخذ پيغمبر (ص) نيست اگر مقرون بخلوص نيت شود چنانچه در توحيد از امام صادق (ع) نقل نموده که اخذ بوجهى قبول است از خدا چنانچه فرموده است و يأخذ الصدقات يعنى قبول ميکند آنرا از اهلش و ثواب ميدهد بر آن و در
جلد 2 صفحه 618
کافى از آنحضرت نقل نموده که خدا ميفرمايد هيچ چيز نيست مگر آنکه مأمور نمودم کسى غير خود مرا که بگيرد آنرا مگر صدقه که آنرا خودم بشتاب بدست خود مى‌گيرم حتى اگر کسى يک خرما يا پاره از آن را تصدق بدهد آنرا مانند بچّه اسب و شتر برايش تربيت ميکنم و روز قيامت مانند کوه احد و بزرگتر از آن باو مسترد ميدارم و عياشى ره از امام سجاد (ع) نقل نموده که من ضامنم صدقه واقع نشود در دست بنده تا واقع شود در دست خدا و مراد از قول خداوند هو يقبل التّوبه عن عباده و يأخذ الصّدقات اين است و نيز از آنحضرت روايت شده است که چون بسائل عطا مى‌فرمود دست او را ميبوسيد عرض کردند چرا اينکار را ميکنى فرمود براى آنکه صدقه واقع ميشود در دست خدا پيش از دست بنده و هر چيزى ملکى موکلّ قبض دارد مگر صدقه که در دست خدا واقع ميشود راوى ميگويد گمان ميکنم او نان يا درهم را ميبوسيد و در کافى و عياشى ره از امام صادق (ع) نقل نموده که پدرم وقتى تصدّق ميداد چيزيرا ميگذارد آنرا در دست سائل و بعد از او ميگرفت و ميبوسيد و ميبوئيد آنرا و بسائل مسترد ميفرمود و استفهام براى توبيخ است بر تهاون در اداء زکوة يعنى چرا نبايد بدانند فضل صدقه را که بدست خدا ميرسد و قبول ميکند و عوض ميدهد تا تعجيل نمايند در اداء آن و اخبار در فضل و ثواب صدقه از حدّ تواتر زائد است و هفتاد قسم از بليّات و آفات را از صاحبش دفع ميکند و اداء زکوة مانند اقامه صلاة شرط قبول ساير اعمال است و از روايت سابقه معلوم شد که شرط قبول نماز اداء زکوة است و اللّه اعلم.