اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِمَّن حَولَکُم مِن‌َ الأَعراب‌ِ مُنافِقُون‌َ وَ مِن أَهل‌ِ المَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَي النِّفاق‌ِ لا تَعلَمُهُم نَحن‌ُ نَعلَمُهُم سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَين‌ِ ثُم‌َّ يُرَدُّون‌َ إِلي عَذاب‌ٍ عَظِيم‌ٍ (101)
و از کساني که اطراف شما مسلمين هستند از اعراب منافق هستند و از اهل مدينه که اينها فرو رفتند بر نفاق و ثابت ماندند بر آن زود باشد که اينها را دو مرتبه عذاب کنيم شما آنها را نميداني ما ميدانيم پس از آن برميگردانيم بسوي عذاب عظيمي.
وَ مِمَّن حَولَکُم يعني اطراف مدينه و حول و حوش مدينه من الاعراب از همين جهال عرب و باديه‌نشينان منافقون که بر حسب ظاهر اظهار ايمان کردند و باطنا بر کفر ثابت بودند وَ مِن أَهل‌ِ المَدِينَةِ از همين شهرنشينان که سکونت در مدينه دارند، و اينکه جمله عطف است بر و ممن حولکم که اينها هم
جلد 8 - صفحه 303
منافق هستند يعني شهري و دهاتي جماعتي منافق هستند مَرَدُوا عَلَي النِّفاق‌ِ که اينکه دو دسته دست از نفاق برنداشتند و بر نفاق ثابت و مستقر و باقي بودند لا تَعلَمُهُم خطاب بحضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است زيرا پيغمبر آنچه ميداند بوحي الهي است و الّا تمام منافقين را پس از وحي ميدانست، و ممکن است مراد مسلمين باشند که خبر از نفاق اينها نداشتند و با اينها معامله اسلام ميکردند نَحن‌ُ نَعلَمُهُم بعلم ذاتي الهي سَنُعَذِّبُهُم مَرَّتَين‌ِ مفسرين در مراد از مرّتين مختلف تفسير کردند اخبار هم بسيار داريم و اغلب بدنيا و قبر تفسير شده و لکن ذکر قبر از باب بيان مصداق است.
و تحقيق کلام اينکه انسان سه عالم دارد: دنيا و برزخ و قيامت و منافقين در هر سه عالم معذّب هستند، امّا در دنيا بفقر و قحطي و اعراض مسلمين از آنها و ساير بليات دنيوي و اما در برزخ از سختي جان دادن و عذاب قبر و جهنم عالم برزخ برهوت الي يوم يبعثون چنانچه ميفرمايد وَ مِن وَرائِهِم بَرزَخ‌ٌ إِلي يَوم‌ِ يُبعَثُون‌َ مؤمنون آيه 102، و برزخ فاصله بين دو چيز است چنانچه در سورة الرحمن فصل بين دو بحر را ميفرمايد بَينَهُما بَرزَخ‌ٌ لا يَبغِيان‌ِ آيه 20.
و اما در قيامت ثُم‌َّ يُرَدُّون‌َ يعني زنده ميشوند و آنها را برميگردانند إِلي عَذاب‌ٍ عَظِيم‌ٍ که اسفل درکات جهنم است إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ نساء آيه 144.