اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ آخَرُون‌َ اعتَرَفُوا بِذُنُوبِهِم خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَي اللّه‌ُ أَن يَتُوب‌َ عَلَيهِم إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (102)
و ديگران غير منافقين يعني مؤمنين که اعتراف بگناهان خود دارند
جلد 8 - صفحه 304
و اعمال صالحه و اعمال سيئه هم از آنها صادر شده مخلوط بيک ديگر اميد است خداوند آنها را ببخشد محققا خداوند آمرزنده و رحم‌کننده است.
اينکه آيه شريفه از آيات رجاء است بلکه بعضي گفتند ارجي آيه است که مؤمن و لو مرتکب بعض معاصي شود در صورتي که باعث زوال ايمانش نشود و خود را مقصر بداند و اعتراف بتقصير خود کند مورد مغفرت و رحمت ميشود.
وَ آخَرُون‌َ يعني ديگران که مراد غير منافقين باشند که باطنا معتقد بعقائد حقه باشند اعتَرَفُوا بِذُنُوبِهِم بسا اشخاصي هستند اهميت بمعاصي خود نميدهند و چيزي نميگيرند و گمان ميکنند آدم خوبي هستند، و اما کساني که خود را گنه‌کار ميدانند و پشيمان ميشوند که حقيقت توبه است که حضرت فرمود
(کفي في التوبة الندم)
و اعمال صالحه دارند مثل نماز، روزه، ساير واجبات و مستحبات و اعمال سيئه و معاصي هم از آنها صادر شده که مفاد (خلطوا عملا صالحا و آخر سيّئا) است.
عَسَي اللّه‌ُ در اخبار داريم که کلمه عسي نسبت بخدا وجوب و لزوم است يعني البته خداوند أَن يَتُوب‌َ عَلَيهِم قبول توبه آنها را ميکند، و از اينکه باب است کلمه توّاب اگر نسبت ببنده داده شد يعني بسيار توبه‌کننده و اگر نسبت بخدا داده شده يعني بسيار قبول توبه ميکند إِنَّه‌ُ هُوَ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ إِنَّک‌َ أَنت‌َ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ وَ أَنَا التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ در چهار موضع از سوره بقره وَ أَن‌َّ اللّه‌َ هُوَ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ در دو آيه بعد و در آيه 119 بدون ذکر واو عاطفه، و در علم کلام گفته‌ايم همين نحوي که واجب است بر بنده توبه کند همين نحو هم بر خدا واجب است قبول توبه زيرا حسن ملزم دارد إِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ ميآمرزد رحيم تفضلات هم ميفرمايد فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ فرقان آيه
جلد 8 - صفحه 70
305