تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَيْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (144)
ترجمه
بتحقيق مى‌بينيم گرديدن رويت را در آسمان پس هر آينه روى ميگردانيم تو را بقبله که ميخواهى آن را پس بگردان رويت را بجانب مسجد الحرام و هر جا باشيد پس بگردانيد روى‌هاى خودتان را بجانب آن و همانا آنانکه داده شدند کتاب را هر آينه ميدانند که آن حق است از پروردگارشان و نيست خدا بى‌خبر از آنچه بجا مياورند..
تفسير
گفته شده است حضرت ختمى مرتبت مکرر روى مبارک را متوجه بآسمان ميفرمود که به بيند وحى ميرسد براى تغيير قبله يا نه و گفته شده است که دل مبارک متوجه باين امر بود و در خاطره‌اش ميگذشت و منتظر بود که از خداوند وحى برسد براى تغيير قبله چون آن قبله پدر بزرگوارش حضرت ابراهيم (ع) بود و قبله قديمى بود و عرب آنرا زودتر اجابت مينمودند و با قبله يهود هم مخالف بود که آنحضرت از ملامت آنها مأمون ميگرديد پس خداوند اجابت فرمود دعوت حبيب خود را که مشتاق بود بآن براى مقاصد حقه دينيه و موافق شد مطلوب رسول اکرم با مشيت خالق عالم و حکمت الهى پس امر فرمود بتوجه بجانب مسجد الحرام براى اکتفاء بجهت و عدم لزوم توجه بعين کعبه معظمه و قمى فرموده اين آيه مقدم است بر آيه سيقول السفهاء که گذشت و در فقيه است که پيغمبر (ص) نماز گذارد بجانب بيت المقدس سيزده سال در مکه معظمه بعد از نبوت و نوزده ماه در مدينه طيبه پس سرزنش نمودند آنحضرت را يهود و گفتند تو تابع قبله ما هستى و آنحضرت شديدا غمناک شد و شبى بيرون خراميد از بيت شريف و از هر سو رو بآسمان ميفرمود تا صبح شد و اداء فريضه نمود و چون ظهر شد و آنحضرت دو رکعت از نماز ظهر را بجا آورد جبرئيل آمد و اين آيه را نازل نمود پس دست پيغمبر (ص) را گرفت و برگرداند روى آنحضرت را بجانب کعبه مردم هم متابعت کردند تا آنکه مردها بجاى زنها و زنها بجاى مردها قرار گرفتند پس اول نماز آنحضرت بجانب بيت المقدس بود و آخر آن بجانب کعبه و اين خبر رسيد به مسجديکه در مدينه بود و اهل آن مسجد دو رکعت از نماز عصر را خوانده بودند
جلد 1 صفحه 188
و بقيّه نماز را رو بکعبه بجا آوردند و چون اول نماز آنها رو به بيت المقدس بود و آخر نمازشان رو بکعبه آن مسجد را مسجد دو قبله ناميدند و قمى قريب به اين مضمون را روايت نموده و فرموده پيغمبر (ص) در مسجد بنى سالم بود و خداوند براى تعظيم پيغمبر (ص) و اجابت ملتمس آنحضرت اولا حکم را مخصوص بآنحضرت فرموده پس از آن حکم را نسبت بتمام مسلمانان و تمام امکنه تعميم داده است براى تاکيد امر و ترغيب به متابعت و آنانکه آشنا بکتب سماوى هستند ميدانند که عادت اللّه جارى شده است بر آنکه هر شريعتى را مخصوص بقبله فرمايد و در کتب سماوى ذکر شده است که حضرت ختمى مرتبت بدو قبله نماز ميگذارد و خداوند غافل نيست از اعمال تابعين و مخالفين و هر دو فرقه را بجزاى خود ميرساند و بنظر حقير اينکه خداوند فرموده رو بجانب مسجد الحرام نمائيد نه براى آنستکه اکتفا بجهت شود و توجه بعين کعبه لازم نباشد چنانچه نقل شد بلکه براى آنستکه توجه بعين کعبه براى کسى که از مکه معظمه به مراحلى دور باشد توجه بجانب مسجد الحرام است و محاذات عرفى کافى است و الا معلوم است که مسلمانان دو قبله يا زيادتر ندارند و در روايات تصريح شده به آنکه کعبه قبله همه اهل عالم است و اينکه در بعضى روايات و اقوال علما ذکر شده است که کعبه قبله است براى اهل مسجد الحرام و مسجد الحرام قبله است براى اهل حرم و حرم قبله آفاق است براى آنستکه توجه بکعبه در هر يک از اماکن مذکوره عرفا بنحويست که بيان فرموده‌اند پس در واقع بيان مصداق توجه را براى اهل مسجد و اهل حرم و اهل عالم فرمودند نه آنکه قبله را متعدد دانسته‌اند و اگر کسانى که قائل باکتفاء بجهت شدند هم همين معنى را اراده فرمودند فنعم الوفاق و اگر زياده از اين خواسته باشند ادعا نمايند دليلى بر آن ندارند و اگر خواسته باشند توسعه و تسهيلى در محاذات عرفيه قائل شوند آنهم بيوجه نيست چنانچه شيخ استاد ما عليه الرحمه در کتاب صلاة تحقيق فرموده نهايت آنکه حکم مخصوص است بکسى که دور باشد و متمکن از توجه بکعبه نباشد که در اين مقام همان سمت عرفى کافى است مانند کسى که رو بکربلا يا مشهد ميکند و زيارت سيّد الشهداء يا حضرت رضا عليهما السلام را بجا مى‌آورد که باز براى چنين کسى اين توجه توجه بهمان اماکن مقدسه و بقاع شريفه است ولى احتياط لازمست
جلد 1 صفحه 189