تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّيهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (103)
خلاصه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بعد از نزول اين آيه شريفه فرمود تا ايشان را باز نمايند، آن هم به شکرانه قبول توبه، اموال خود را خدمت حضرت آورده که آنها را تصدق نما. حضرت فرمود: من به اخذ اموال شما مأمور نيستم؛ آيه شريفه نازل شد که اى پيغمبر محترم:
خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً: بگير و اخذ کن از مالهاى ايشان قسمتى را زکات واجبه. نزد حسن، «2» صدقه مفروضه است براى کفاره گناه تخلف از جهاد، لکن اکثر مفسران بر قول اولند. تُطَهِّرُهُمْ: يعنى صدقه‌اى که پاک گردانى ايشان را از گناهان يا از حب مال که مؤدى به طغيان و عصيان است، يا
«1» مجمع ج 3 ص 67 و منهج ج 4 ص 322.
«2» مجمع ج 3 ص 68.
ج5، ص 193
از رجس بخل. وَ تُزَکِّيهِمْ بِها: و زياده گردانى و نشو و نما دهى حسنات ايشان را، و رفع درجه آنها نمائى به منازل مخلصان به سبب آن صدقه. وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ: و دعا کن بر آنها، يعنى عطوفت و مرحمت فرما بر ايشان به دعا و استغفار. اين امر است به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و معنى آنکه: دعا فرما براى آنها به قبول صدقات ايشان، چنانچه داعى گويد (آجرک اللّه فيما اعطيت) (و بارک لک فيما ابقيت).
در مجمع «1»- مروى است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله وقتى قومى صدقه‌اى مى‌آوردند، مى‌فرمود: «اللّهمّ صلّ عليهم». در صحيح مسلم «2» و بخارى نقل نموده که عبد اللّه ابى اوفى که از اصحاب بيعت شجره بود، صدقه آورد، حضرت دعا نمود: (اللّهمّ صلّ على ابى اوفى). إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ: بدرستى که دعاهاى تو در حق آنها سکونت و آرامى دلهاى آنها و موجب اطمينان خاطر و طيب نفس ايشان است. وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ: و خداى تعالى قبول کننده است دعاى تو را. دانا است به استحقاق آنها مر دعاى تو را، يا سميع است به اعتراف آنها، عليم به ندامت ايشان، يا شنواست دعاى تو را، دانا است به صدور صدقه آنها بر وجه اخلاص.
تنبيه- در کنز العرفان فرمايد: در آيه چند حکم است:
1- آيه دليل است بر اشتراط ملکيت نصاب زکات، زيرا اضافه اموالهم حقيقة براى ملک است و صدقه در آيه زکات واجبه است شرعا، و اجماع امت بر اين نيست و حمل به غير آن بدون دليل است.
2- وجوب صلاة حضرت، نزد اکثر اصحاب ما به جهت صيغه امر واجب و تعليل به لفظ آن متضمن لطف، و لطف هم واجب، پس موصل به لطف نيز واجب باشد، لکن عامه فقها قائل به استحباب به دليل اصل عدم وجوب و قيام دليل بر وجوب آن رافع اصل است.
«1»- مجمع ج 3 ص 68.
«2» (مجمع ج 3 ص 68)
ج5، ص 194
3- بر فرض وجوب يا ندب بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله بر امام عليه السّلام و بر ساعى و فقيه نيز چنين است به جهت وجوب تأسى به آن حضرت و حصول معنى لطف در جميع.
4- جواز دعا به لفظ صلاة به صريح آيه و فعل حضرت در حق ابى اوفى اگر چه به لفظ مرادف آن نيز جايز است و اکثر عامه بلفظ صلاة را منع نموده.
5- در اصول مقرر شده که خصوص سبب مخصص نيست، پس نزول آيه در شأن متخلفان موجب انحصار حکم نباشد، بلکه شامل هر متصدقى باشد.