اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قَد نَري تَقَلُّب‌َ وَجهِک‌َ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّک‌َ قِبلَةً تَرضاها فَوَل‌ِّ وَجهَک‌َ شَطرَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ وَ حَيث‌ُ ما کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوهَکُم شَطرَه‌ُ وَ إِن‌َّ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ لَيَعلَمُون‌َ أَنَّه‌ُ الحَق‌ُّ مِن رَبِّهِم وَ مَا اللّه‌ُ بِغافِل‌ٍ عَمّا يَعمَلُون‌َ (144)
(بتحقيق ما گردانيدن روي تو را در آسمان مي‌بينيم، پس البته تو را رو بقبله ميگردانيم که آن را مي‌پسندي و خوشنودي تو در آنست پس روي خود را جانب مسجد الحرام بگردان، و هر کجا باشيد روي خود را بطرف مسجد الحرام بگردانيد، و همانا اهل کتاب ميدانند که اينکه کار حق و از جانب پروردگارشان ميباشد و خداوند از آنچه مي‌کنند غافل نيست قَد نَري تَقَلُّب‌َ وَجهِک‌َ فِي السَّماءِ تقلب وجه در سماء، اشاره بحالت درخواست و توقع و انتظار وحي است، و از اينکه معلوم ميگردد که پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم قبل از نزول اينکه آيه انتظار چنين حکمي را داشته و بلکه در مقام دعا و درخواست بوده است.
و بطوري که از ذيل همين آيه استفاده ميگردد اهل کتاب ميدانستند و در صفات نبي خوانده بودند که بدو قبله نماز ميگزارد، و جايي که اهل کتاب اينکه را بدانند، مسلما خود پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم هم ميدانست که قبله تغيير خواهد کرد و از اينکه جهت منتظر وحي و زمان تغيير بود و توجه بطرف آسمان از روي همين انتظار بود علاوه بر اينکه در مراتب نزول قرآن متذکر شده‌ايم که مرتبه اوليه نزول آن بروح مقدس نبوي بوده و پيغمبر قبل از نزول بوسيله
جلد 2 - صفحه 236
روح الامين عالم بآيات قرآن بوده، بنا بر اينکه قبل از نزول آيه، آن را ميدانسته و منتظر مرتبه آخري نزول بوسيله جبرئيل امين بوده است.
فَلَنُوَلِّيَنَّک‌َ قِبلَةً تَرضاها خوشنودي و رضايت رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باستقبال کعبه از جهت مزايايي است که براي کعبه ميباشد زيرا کعبه اولين خانه است که براي عبادت مردم وضع شد و مطابق بيت المعمور که براي طواف ملائکه است اينکه خانه براي طواف اهل ارض قرار داده شد و آدم ابو البشر آن را طواف نمود و حضرت ابراهيم و اسمعيل آن را بنا نمودند و مأمن الهي و محل انجام حج و عمره قرار داده شد و غير اينها از مزاياي ديگر و از اينجهت مرضي پيغمبر بود و اينکه خوشنودي حضرت دلالت ندارد بر اينکه نسبت باستقبال بيت المقدس نارضايتي و کراهتي داشته باشد بلکه چون مورد تعيير و سرزنش يهود قرار گرفته بودند و يهود استقبال بطرف بيت المقدس را حجتي براي خود ميدانستند لذا تشبّه بآنها را خوش نميداشت و منتظر دستور بود.
فَوَل‌ِّ وَجهَک‌َ شَطرَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ در اينکه قسمت از آيه، نخست خطاب به پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد که روي خود را بجانب مسجد الحرام بگردان و سپس خطاب بهمه مسلمانان نموده که هر کجا هستيد رو بکعبه بگردانيد و نکته اينکه در اينکه جمله و جمله قبل خطاب افرادي و در جمله بعد خطاب جمعي است اينست که پيغمبر اکرم را جبرئيل در حال نماز مأمور شد بطرف کعبه بگرداند چنانچه از کلمه نولينک نيز استفاده ميشود و خطاب فَوَل‌ِّ وَجهَک‌َ اگر چه تکليف است ولي در حال برگردانيدن جبرئيل بوده، چنان که اگر به بينيد کسي بر خلاف قبله نماز ميگذارد او را بطرف قبله ميگردانيد و در همين حال مي‌گوييد بطرف قبله بگرد، ولي مسلمانان مأمور شدند که خود برگردند و شطر بمعني قسمتي از شيئي است و مراد از شَطرَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ يک قسمت
جلد 2 - صفحه 237
از خانه خدا است که همان کعبه باشد و اينکه دليل واضحي است که قبله عين کعبه است و تمام مسجد قبله نيست نه بر شخص نزديک و نه بر دور زيرا ميفرمايد.
وَ حَيث‌ُ ما کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوهَکُم شَطرَه‌ُ و کلمه حيثما شامل همه نقاط زمين از ادني تا اقصي اماکن آن ميگردد و در اينجا چند اشکال توليد ميگردد.
1- زمين کروي است و توجه بکعبه در همه نقاط زمين ممکن نيست و جواب از اينکه اشکال اينست که مراد از توجه بکعبه اينست که اگر خطي روي کره زمين از مقام نماز گذار از جلو او کشيده شود بکعبه تماس يابد.
2- براي شخص دور اگر اندک انحرافي و لو يک درجه پيدا شود بسا مقدار زيادي از کعبه منحرف ميگردد چنانچه اينکه امر در خط آهن و خيابانهاي مستقيم مشاهده ميشود.
جواب اينکه مراد از وجه و وجوه در آيه تمام وجه نيست بلکه معقول هم نميباشد زيرا وجه هم مدوّر و حدّ اقل ربع دائره سر است و اگر از اينکه ربع دائره از هر جزء آن خطي کشيده شود هر چه اينکه خطوط طولاني‌تر شود فاصله بين آنها زيادتر ميگردد و بسا بين خط اول با خط آخر صد فرسخ فاصله شود و چطور ممکن است جميع اينکه خطوط بکعبه تماس پيدا کند!
بنا بر اينکه کافي است يکي از اينکه خطوط بجزيي از کعبه برخورد نمايد و اينکه امر مسلما تا ده درجه انحراف از طرف يمين و يسار تحقق پيدا ميکند، و لذا احتياجي نيست به اينکه گفته شود جهت کعبه مراد است يا مطلق حرم براي بعيد قبله است و اگر در بعض اخبار حرم قبله گرفته شده شايد نظر بدرک سائل که نميتوانسته اينکه مطلب را درک کند و از طرفي ائمه عالم باين جهت بوده که اگر متوجه بحرم گردد مسلما يکي از اينکه خطوط مذکوره بکعبه اصابت ميکند.
جلد 2 - صفحه 238
3- بچه طريق ميتوان علم باصابت پيدا نمود و لو بهمين اندازه که ذکر کرديد!
جواب: در هيئت علائمي براي تعيين قبله ذکر شده که موجب علم يا ظن‌ّ قوي باصابت ميگردد و لذا تحري واجب است يعني هر چه بيشتر ممکن ميشود لازم است تحصيل نمايد و علائمي در شرع از طريق اخبار ذکر شده مانند مساجد و قبور مسلمين، و قطب نما و قبله نما نيز براي اينکه امر کافي است اگر درجه انحراف از جنوب را تعيين نمايد مانند قبله نماي رزم آراء و غير آن.
وَ إِن‌َّ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ لَيَعلَمُون‌َ أَنَّه‌ُ الحَق‌ُّ مِن رَبِّهِم چنانچه گذشت اهل کتاب بتوسط اخبار انبياء و کتب خود ميدانستند که اينکه پيغمبر قبله او کعبه خواهد بود و يا بواسطه معجزات آن حضرت نبوت و حقانيت او بر آنها ثابت و محقق شده بود و بعد از ثبوت اينکه امر ميدانستند هر چه ميگويد و ميکند صدق و حق است ولي از روي عناد و عصبيت انکار مينمودند.
وَ مَا اللّه‌ُ بِغافِل‌ٍ عَمّا يَعمَلُون‌َ معني غفلت و تفسير اينکه جمله گذشت.