تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (104)
بعد از آن جهت تنبيه متخلفان تائب بر قبول توبه و صدقه و يا تحريص غير ايشان بر تو به عطاى صدقه مى‌فرمايد:
أَ لَمْ يَعْلَمُوا: (استفهام براى تنبيه است) آيا مى‌دانند اين تائبان و يا آنهائى که توبه نمى‌کنند. أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ: بتحقيق خداى تعالى او است که قبول مى‌فرمايد توبه را از بندگان خود. وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ:
و فرا مى‌گيرد صدقه‌هاى ايشان را چون از خلوص نيت صادر گردد مانند کسى که اخذ چيزى کند تا عوض آن رد نمايد.
نکته- قوله «وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ» مجاز است از رضاى خداى تعالى به آن و جزا دادن بر آن.
تحقيق- در آيه شريفه تنبيه فرموده به آنچه واجب است علم به آن، پس مخاطب وقتى رجوع نمايد به نفس خود، و فکر کند در آنچه تنبيه فرموده، دانا شود وجوب آن را؛ و فايده وجوب علم بنده به قول حق تعالى، توبه اخذ صدقات را آنست که هرگاه بداند، هر آينه داعى شود به فعل توبه و اتيان صدقه و
ج5، ص 195
تمسک به آن و مسارعت به آن، و چيزى که اين فايده عظمى دارد، واجب است علم به آن براى تحصيل فوز به ثواب و خلاصى از عقاب و عذاب.
شأن نزول «1»- چون جماعت متخلفين را از ستون مسجد باز، و حق تعالى توبه و صدقه ايشان را قبول فرمود، منافقان طعن زدند که اينان مثل ما بودند در تخلف، پس چگونه مسلمانان، ديروز با آنها مکالمه و مسائله نمى‌نمودند و امروز با آنها مختلطند؛ حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود که: آن کسانى که طعن زنند، نمى‌دانند که خداوند سبحان قبول توبه و صدقه فرمايد که بر وجه اخلاص صادر شود. وَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ: و نمى‌دانند که بتحقيق خداوند سبحان او است بسيار توبه پذيرنده، مهربان بر توبه کنندگان، و بخشاينده به ايشان.
تنبيه- آيه شريفه تشويق و ترغيب بزرگى است نسبت به بندگان به توبه و صدقه. و اخبار بسيار نيز وارد است از جمله:
عياشى «2»- از حضرت سجاد عليه السّلام: ضمنت على ربّى انّ الصّدقة لا تقع فى يد العبد حتّى يقع فى يد الرّبّ و هو قوله «هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ».
و عنه عليه السّلام: انّه کان اذا اعطى السّائل قبّل يد السّائل فقيل له لم تفعل ذلک قال لأنّها تقع فى يد اللّه قبل يد العبد. «3» 2- قال عليه السّلام: «4» ليس من شى‌ء الّا وکّل به ملک الّا الصّدقة فانّها تقع فى يد اللّه قال الرّاوى اظنّه يقبل الخير او الدّرهم.
فرمود: ضامن هستم بر پروردگار خود اينکه صدقه واقع نشود در دست بنده تا آنکه واقع شود در دست قبول پروردگار، و اينست فرمايش «هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ ...
وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ».
و ايضا مروى است که هرگاه عطا مى‌فرمود چيزى را به سائل، دست او را
«1» منهج ج 4 ص 324.
«2» تفسير عياشى ج 2 ص 108 حديث 118.
«3» تفسير عياشى ج 2 ص 108 حديث 117.
«4» تفسير عياشى ج 2 ص 108 حديث 117.
ج5، ص 196
مى‌بوسيد. جهت را پرسيدند، براى آنکه واقع شود در دست الهى پيش از وقوع در دست سائل.
و فرمود: نيست چيزى مگر آنکه موکل قرار داده به آن ملکى را مگر صدقه که واقع شود در دست الهى. راوى گويد: يقين نمودم که خداى تعالى قبول فرمايد خير يا درهم را.
3- در خصال- عن امير المؤمنين عليه السّلام اذا ناولتم السّائل شيئا فاسئلوه ان يدعوا لکم فانّه يجاب له فيکم و لا يجاب فى نفسه لانّهم يکذبون و ليرد الّذى ناوله يده الى فيه فيقبّلها فانّ اللّه تعالى يأخذها قبل ان تقع فى يده کما قال اللّه تعالى «أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ» حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: هر گاه سائلى را چيزى داديد، درخواست دعا نمائيد از او، زيرا دعاى او براى شما مستجاب، و براى خودش اجابت نشود، به جهت آنکه ايشان دروغ گويند (شايد بر وجه تغليب باشد) و بايد آنکه مى‌رساند دست خود را به سائل، ببوسد دست خود را، زيرا خداوند عز و جل اخذ فرمايد صدقه را پيش از آنکه واقع شود در دست فقير، چنانچه فرمايد «أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ ...».
نکته- فايده لفظ «هو» حصر است «اى- لا يقبل التّوبة الّا هو» پس در آيه مبالغه است در وجوب علم به قبول توبه و اخذ صدقه، چه ايراد استفهام به دو معنى: يکى تقرير و تنبيه بر وجوب علم آنها به قبول حق تعالى توبه و اخذ صدقات را؛ دوم: به معنى انکار عدم علم آنها را وقتى که التماس نمودند به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در اخذ اموال آنها. ايضا رديف آن به علم و اتيان به جمله مؤکده به آن و اداة حصر دال است بر آن، و اين غايت رأفت است به بندگان و نهايت رحمت به ايشان.