تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105) وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (106)
ترجمه
و بگو عمل کنيد پس زود باشد که به بيند خدا عمل شما را و پيغمبرش و مؤمنان و زود باشد که بازگردانيده شويد بسوى داناى نهان و آشکار پس آگاه کند شما را بآنچه بوديد که بجا مى‌آورديد
و ديگران بازداشتگانند براى فرمان خدا يا عذاب مى‌کند آنان را و يا مى‌پذيرد توبه ايشان را و خدا داناى درست کار است.
تفسير
خداوند به پيغمبر اکرم امر فرمود که بگو هر کارى ميخواهيد بکنيد بعد از صدور عمل در خارج مى‌بيند آنرا خدا و پيغمبر و ولىّ او در هر عصرى که ايشان
جلد 2 صفحه 619
مؤمنان کاملند خواه عمل خير باشد خواه شرّ چنانچه در کافى و عيّاشى از امام باقر (ع) نقل نموده که پس از ذکر اين آيه فرمود او و اللّه على بن ابى طالب است و از حضرت صادق بطرق متعدده نقل شده که پرسيدند از اين آيه فرمود مراد از مؤمنان ائمه اطهارند و در کافى از آنحضرت نقل نموده که فرمود مراد مائيم و در مجمع فرموده که اصحاب ما روايت نموده‌اند که اعمال امّت در هر دوشنبه و پنجشنبه بر پيغمبر (ص) عرضه داشته ميشود و همچنين بر ائمه اطهار پس مطّلع ميشوند بر آنها و مراد از مؤمنان ايشانند و اينکه فرموده است بعد از اين خداوند مى‌بيند با آنکه او عالم باشياء است قبل از وجود آنها براى آنست که مراد علم بوجود اشياء است بعد از علم بعدمشان و علم بوجود آنها بعد از اين همان علم بوجود آنها است چون موجود شوند و تجديد حالى بر او روى نميدهد و بنظر حقير خداوند دو علم دارد يکى ذاتى که از آن گاهى بقضا تعبير ميشود و ديگر خارجى که بعضى آنرا قدر ميخوانند و آن علمى که قابل تغيير نيست علم اول است ولى علم دوّم عين متغيرات است که در خارج موجود و در پيشگاه الهى بدون تغيّر حاضر است و اينجا مراد علم دوم است لذا از آن تعبير برؤيت شده که مناسب با موجودات خارجيه است بلا تشبيه مانند کسيکه ريسمان الوانى در دست دارد و مورچه در آن ريسمان سير ميکند که آن مور بهر رنگى ميرسد متغير ميبيند و صاحب ريسمان همه را بيک رنگ الوان بدون تغيير مشاهده مينمايد خلاصه آنکه مراد آنستکه بعد از اين در مرئى و علم خدا و پيغمبر و امام موجود ميشود عمل آنها چنانچه عياشى از امام صادق (ع) در اين آيه نقل نموده است که خداوند شاهد است در زمين خود و اعمال عرضه ميشود بر پيغمبر (ص) و در چند روايت ديگر به اين معنى تصريح شده نهايت آنکه در بعضى هر روز صبح و در بعضى هر شب و روز و در بعضى بعد از مرگ و در بعضى پيغمبر (ص) و در بعضى امير المؤمنين (ع) و در بعضى امام ذکر شده است و آنکه ايشان از اعمال خوب شاد و از اعمال بد ملول ميشوند پس نبايد ما موجب ملالت آن ذوات مقدّسه را فراهم نمائيم اگر در اظهار دوستى صادقيم و ظاهرا امر براى تهديد است يعنى بکنيد تا بجزاى کردارتان برسيد وقتى که رجوع داده شديد بحکم خداوندى که دانا است باعمال پنهان و آشکار شما بعد از مرگ و در قيامت کبرى چون مراد از آگاه کردن مجازات است و آيه دوم عطف است بر و آخرون اعترفوا بذنوبهم در آيات سابقه و مراد کسانى هستند که تاخير افتاده است حکم آنها و موقوف
جلد 2 صفحه 620
است امر آنها و تعيين تکليفشان که آيا از اشقيا هستند يا سعدا بآنکه خداوند عذاب کند آنها را يا بپذيرد توبه آنانرا و البته هر معامله که خدا با آنها نمايد بر طبق علم و حکمت است چون ارجاء بمعنى تأخير است و بعضى مرجؤن بهمزه قرائت نموده‌اند و ترديد در علم متکلم نيست خدا ميداند با آنها چه معامله خواهد فرمود بلکه در علم مخاطب است ما نميدانيم و حاصل معنى آنستکه اختيار آنها با خدا است اگر بخواهد عذاب ميکند و اگر بخواهد عفو ميفرمايد و از اينجا معلوم ميشود که قبول توبه بر خدا واجب نيست بلکه بر سبيل تفضّل است و در کافى و عياشى از امام باقر (ع) و قمى ره از امام صادق (ع) نقل نموده در اين آيه که اينها قومى بودند مشرک که کشتند امثال حمزه و جعفر و نظائر آندو از اهل ايمان را پس داخل در اسلام شدند و اقرار بتوحيد کردند و ترک نمودند شرک را ولى معرفت قلبى پيدا نکردند تا از اهل ايمان باشند و واجب باشد براى آنها بهشت و منکر هم نبودند تا کافر باشند پس واجب باشد بر آنان آتش لذا آنها باين حالند که کارشان با خدا است ميخواهد عذاب ميکند آنانرا ميخواهد عفو ميفرمايد و بعضى‌شان نزول ديگرى ذکر کرده‌اند که با وجود روايت مذکوره معتبره اعراض از نقلش بنظر حقير اولى است.