تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ الْحُسْنى وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ (107) لا تَقُمْ فِيهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (108) أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (109) لا يَزالُ بُنْيانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلاَّ أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ (110)
ترجمه
و آنانکه اتّخاذ نمودند مسجديرا براى ضرر رساندن و کافر شدن و جدائى افکندن ميان اهل ايمان و براى انتظار کسيکه محاربه نمود با خدا و پيغمبرش از پيش و هر آينه قسم ميخورند که اراده ننموديم مگر خوبى را و خدا شهادت ميدهد که آنها هر آينه دروغگويانند
قيام منما در آن هرگز هر آينه مسجدى که تأسيس شده است بر پرهيزکارى از روز اوّل سزاوارتر است که قيام نمائى در آن در آن باشند مردانى که دوست دارند که پاک شوند و خدا دوست دارد پاک شوندگان را
آيا پس کسيکه تأسيس
جلد 2 صفحه 621
نموده باشد بنايش را بر پرهيزکارى از خدا و خوشنودى او بهتر است يا آنکه تأسيس نموده بنايش را بر لب زمين تهى زير منهدمى پس منهدم شود و فرود آورد او را در آتش جهنّم و خدا هدايت نمى‌کند گروه ستمکاران را
هميشه مى‌باشد بناء آنها که بنا نمودند موجب شک در دلهاى آنها مگر آنکه پاره پاره شود دلهاشان و خداوند داناى درستکار است.
تفسير
در جوامع روايت نموده که بنى عمرو بن عوف چون مسجد قبا را بنا نمودند و نماز گذارد در آن پيغمبر (ص) حسد بردند بر آنها برادرانشان بنى غنم بن عوف و گفتند ما مسجدى بنا مى‌کنيم و نماز مى‌گذاريم در آن و حاضر نمى‌شويم در جماعت محمّد (ص) پس بنا نمودند مسجدى در جنب مسجد قبا و از پيغمبر (ص) تقاضا کردند که در آن مسجد براى آنها نماز بگذارد در وقتى که آنحضرت مشغول بتجهيز لشگر براى جنگ تبوک بود و فرمود که من در شرف حرکتم و چون از آن سفر مراجعت نمود اين آيه نازل شد پس امر فرمود که آن مسجد را خراب کردند و آتش زدند و محلّش را جاى کثافت و نجاست نمودند و نيز در آن کتاب است که ابو عامر راهب در زمان جاهليت رهبانيت و زهادت را اختيار نموده بود و چون پيغمبر وارد مدينه شد حسد بر دو احزاب را بر حضرت شورانيد و پس از فتح مکه فرار نمود و رفت در روم و نصرانى شد و بانيان مسجد ضرار منتظر او بودند که بيايد و در آن مسجد نماز بخواند و غلبه کند بر پيغمبر و آنمسجد را براى او به اين بنا نموده بودند و او در جنگهاى آنحضرت حاضر بود و با او مقاتله مينمود تا فرار کرد و بشام رفت تا از قيصر لشگر بگيرد و با حضرت جنگ کند و در قنسرين تنها مرد و قمى ره فرموده که جمعى از منافقان آمدند نزد پيغمبر (ص) و اجازه خواستند که مسجدى بنا کنند در محلّه بنى سالم براى مواقع ضرورت و اشخاص ضعيف که نمى‌توانند در مسجد آنحضرت حاضر شوند و پيغمبر بآنها اجازه داد پس خواهش نمودند که تشريف بياورد و در آن نماز بخواند حضرت فرمود من در شرف مسافرت تبوکم انشاء اللّه در مراجعت ميآيم و نماز ميخوانم و چون حضرت مراجعت فرمود اين آيه در شان آن مسجد و ابو عامر راهب نازل شد و آنها قسم خوردند که ما اين مسجد را براى صلاح مسلمانان و احسان بآنها ساختيم و خداوند آنها را تکذيب فرمود و در تفسير امام قريب باين معانى ذکر شده علاوه بر آنکه امير دومة الجندل و حوالى آن تا حدود شام اکيدر نام داشت و پيغمبر (ص) را تهديد مينمود و اصحاب از قبل تعرّض او خائف شده بودند و خداوند به پيغمبر (ص) وعده ظفر بر او را داد
جلد 2 صفحه 622
و آنحضرت عازم تبوک شد و اين منافقان با او مکاتبه نمودند و او را براى گرفتن مدينه دعوت کردند و با ابو عامر راهب مواضعه داشتند که مراجعت بمدينه نمايد و از او اطاعت نمايند و اين مسجد را براى اجراء مقاصد سوء خودشان ساختند و از حضرت خواهش نماز در آن را نمودند و او ميدانست بوحى غرض آنها را با وجود اين اجابت فرمود و خواست برود ولى هر مرکبى را حاضر نمودند از رفتار ماند و قدمها خشک شد لذا حضرت امر را محوّل بمراجعت از تبوک فرمود و براى دفع کيد آنها مأمور شد از طرف خداوند که على (ع) را در مدينه خليفه و جانشين خود فرمايد چون وحى شده بود که از مدينه خارج شود با آنکه آنجا اقامت داشته باشد و امير المؤمنين (ع) مايل بجهاد بود ولى عرض کرد اطاعت دارم با آنکه ميل به تخلّف از رکابت ندارم پيغمبر فرمود آيا نمى‌خواهى نسبت بمن بمنزله هرون نسبت بموسى باشى جز آنکه پيغمبرى بعد از من نيست عرض کرد راضى شدم و پيغمبر (ص) فرمود اجر اقامت تو در مدينه با جهاد برابر است خداوند ترا به تنهائى جماعت قرار داد چنانچه حضرت ابراهيم را امّت فرمود کفار و منافقان از هيبت تو متعرّض مسلمانان نخواهند شد و چون پيغمبر (ص) از مدينه خارج شد و على (ع) بمشايعت رفت منافقان گفتند محمّد على را در مدينه گذارد براى آنکه از او ملول شده بود ميخواست مردم شبانه بريزند او را بکشند و اين خبر بسمع مبارک پيغمبر (ص) رسيد و امير المؤمنين (ع) عرض کرد ملاحظه بفرمائيد مردم چه ميگويند پيغمبر فرمود تو مردمک ديده و نور بصر و مانند روح در بدن منى و بجانب تبوک حرکت فرمود و امير المؤمنين (ع) در مدينه اقامت داشت و هر وقت منافقان تصميم ميگرفتند که متعرض مسلمانان شوند ميترسيدند از آن که آنحضرت به تنهائى قيام نمايد بر دفاع از آنها مانند آنکه پيغمبر (ص) مراجعت نموده باشد و خداوند اکيدر را مأخوذ و تسليم پيغمبر خود فرمود و مبالغ گزافى بعنوان صلح از او گرفته شد و پيغمبر بدون جنگ سالما غانما ظافرا بعد از هشتاد روز مراجعت فرمود و مکر منافقان باطل گرديد و اين آيات نازل شد و پيغمبر (ص) امر فرمود مسجد ضرار را آتش زدند و ابو عامر راهب را که آنحضرت فاسق نام نهاده بود و گوساله اين امّت مانند قوم موسى بود خداوند بمرض قولنج و برص و فلج و لقوه مبتلا فرمود و چهل روز با عذاب شديد زنده بود و بعد بعذاب اليم خدا گرفتار شد حقير عرض ميکنم قضيه خلافت امير المؤمنين (ع) از پيغمبر (ص) در اين سفر در تواريخ مذکور و حديث منزلت
جلد 2 صفحه 623
مشهور است و اين ابو عامر پدر حنظله غسيل الملائکه است که در جنگ احد شهيد شد و مصداق يخرج الحى من الميت ظاهر گرديد و در علم تورية و انجيل تخصّص داشت و بسيار طرّار و غدّار بود حضرات ميخواستند او را امام و خطيب آن مسجد نمايند و در مقابل پيغمبر (ص) جمعيّتى تهيّه کنند و بر او خروج نمايند ولى خدا نخواست مفتضح و رسوا شدند و اسامى منافقان در کتب مفصّله ذکر شده و بنظر حقير محرک کلّ سامرى اين امّت بوده و عاقبت بمقصود خود نائل گرديد و در تفسير مسجديکه تأسيس شده بر تقوى از روز اوّل در کافى از حضرت صادق (ع) و عياشى از آنحضرت و حضرت باقر (ع) نقل نموده و قمى ره فرموده که مراد مسجد قبا است و گفته شده است که پيغمبر (ص) آن مسجد را در ايام اقامت در قبا تأسيس فرمود و در آن نماز گذارد و در تفسير قول خدا يتطهروا عياشى از امام صادق (ع) نقل نموده که آن تطهير به آب است و در تفسير المطهّرين قمى ره فرموده آنها تطهير بآب مينمودند و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که دوست داشتند تطهير بآب را از غايط و بول و از پيغمبر (ص) روايت شده است که از اهل قبا سؤال فرمود شما چگونه تطهير ميکنيد که خداوند شما را مدح نموده عرض کردند اثر غايط را ميشوئيم فرمود خدا در باره شما نازل فرمود و اللّه يحبّ المطّهّرين و قمى از امام باقر (ع) نقل نموده که مسجد ضرار آنستکه خدا در باره‌اش فرموده اسس على شفا جرف هار و حاصل مستفاد از آيات شريفه و اخبار ائمه اطهار آنستکه و بعضى از منافقان کسانى هستند که بنا و اخذ نمودند مسجدى را براى اضرار بمسلمانان و تقويت کفر و تفرق جماعت مسجد قبا و براى ترقّب و ترصّد و انتظار مقدم ابو عامر راهب محارب و با اينحال قسم ميخورند که ما مقصودى جز اقامه نماز و ذکر خدا و توسعه بر مسلمانان و رعايت حال ضعفاء نداريم ولى خدا ميداند که دروغ ميگويند و اى پيغمبر تو قيام ننما براى نماز در آن مسجد البتّه مسجديکه در جنب آن مسجد است که از روز اول با نيّت پاک و خالص براى رضاى خدا و اطاعت امر او ساخته شده و مبنى بر تقوى است اولى و احق است بآنکه تو و ساير مسلمانان در آن نماز بخوانيد با آنکه کسانيکه در آن نماز ميخوانند تطهير مينمايند به آب و خدا آنها را دوست ميدارد نبايد مسجديکه آنها در آن نماز ميخوانند از رواجش کاسته شود آيا کسيکه تأسيس نموده است بناى خود را بر اصل و پايه محکم که نيّت خالص در قربت است و تزلزلى در آن روى نميدهد و منبعث از تقوى و پرهيزکارى است و موجب خوشنودى خدا است بهتر است و رعايت بناى او لازم
جلد 2 صفحه 624
تر است يا کسيکه تأسيس نموده است بناى خود را بر پايه نفاق و شقاق و قصد تفرقه بين مسلمانان و فتنه و فساد که مانند زمينى است که در کنار واديى واقع شده و از زير سيل آنرا خراب نموده و در شرف انهدام است و لب آن زمين بنائى ساخته شده و زير آن زمين که بواسطه خرابى خالى شده است جهنم و آتش است که چنين بنائى منهدم خواهد شد و خود و صاحبش را بجهنم واصل خواهد نمود و هميشه چنين مسجدى که امام و خطيبش چنين ملعونى باشد موجب مزيد شک و نفاق در دلهاى حاضر شوندگان در آن مسجد است که منافقانند و بعد از خرابى هم موجب مزيد بغض و عناد آنها خواهد شد مگر آنکه دلهاى آنها از شدّت بغض بترکد و پاره پاره شود و ساقط گردد از قابليّت ادراک و قبول زيادتى و نقصان در مدرکات و خداوند عالم است به نيّات آنها و امرش بر وفق حکمت و مصلحت است بى‌جهت مسجديرا خراب نمى‌کند و قوميرا آزرده خاطر و ملول نميفرمايد و در جوامع از امام صادق (ع) نقل نموده که الى ان تقطّع قرائت فرمود و بعضى الذين بدون و او در صدر آيه اول قرائت نموده‌اند و قصه مستقلى دانسته‌اند و بر هر تقدير يا کلمه منهم بعنوان خبريّت از الّذين مقدّر است يا خبر آن لا تقم فيه ابدا است در آيه دوم باعتبار آنکه لا تقم لهم فيه ابدا بوده و لهم براى وضوح مراد حذف شده است و آن رابطه خبر بمبتدا است و حسن تشبيهات و استعارات و کنايات و لطائف خفيّه کلام بذوق خواننده واگذار ميشود.