اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الَّذِين‌َ اتَّخَذُوا مَسجِداً ضِراراً وَ کُفراً وَ تَفرِيقاً بَين‌َ المُؤمِنِين‌َ وَ إِرصاداً لِمَن حارَب‌َ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ مِن قَبل‌ُ وَ لَيَحلِفُن‌َّ إِن أَرَدنا إِلاَّ الحُسني وَ اللّه‌ُ يَشهَدُ إِنَّهُم لَکاذِبُون‌َ (107)
و کساني از منافقين مسجدي اتخاذ کردند و بنا نمودند در حالي که قصد آنها
جلد 8 - صفحه 311
ضرر زدن بمسلمين بود و از روي کفر و تفرقه بين مؤمنين و کمين‌گاه کسي که قبلا در محاربه با خدا و رسول خدا بوده و هر آينه قسم ميخورند که ما قصد سويي نداشتيم و اراده نکرده بوديم مگر احسان و خوبي را و خداوند شهادت ميدهد که اينها دروغگو هستند.
اينکه آيه شريفه با سه آيه بعد از آن راجع بمسجد قبا و مسجد ضرار است و شرح قضيه بر حسب استفاده از اخبار مرويه از کافي و علي إبن ابراهيم و طبرسي و عياشي بنحو خلاصه اينست که جمعي از مسلمين که از قبيله عمرو إبن عوف بودند که بني عمرو إبن عوف ميگفتند از روي خلوص مسجدي بنا کردند که سقف داشت براي موقعي که باران ميباريد يا آفتاب ميتابيد يا عجزه و پير مرداني که مشکل بود براي آنها آمدن در مسجد مدينه در آنجا نماز گذارند بنام مسجد قبا که هنوز باقي است و مستحب‌ّ است رفتن در آن مسجد و نماز گذاردن در آن که حاج ميروند و آن موقع مسجد مدينه سقف نداشت و حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم هم تشريف بردند و در آن نماز گذاردند.
قبيله بني غنم إبن عوف که عموزاده‌هاي آنها بودند حسد بردند و از منافقين بودند و در نزديکي مسجد قبا مسجدي بنا کردند که مسمي شد بمسجد ضرار و مقصد و منظور آنها از اينکه بناء چهار چيز بود:
1- اينکه يکي از دشمنان حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ابي عامر راهب بود که خود را براهبيت معرفي کرده بود و مريدهاي زيادي داشت و در جنگهاي مشرکين بدر و احد و احزاب با آنها مساعدت ميکرد و پس از فتح مکه فرار کرد بطائف و پس از اسلام اهل طائف فرار کرد بطرف روم چون جزو رهبانان بود و نوشت بر منافقين که همين قبيله بني غنم إبن عوف بودند که من جمعيتي از روم و نصاري برميدارم و برميگردم شما بنام مسجد کمين‌گاهي بر ما بنا کنيد لکن خداوند او را
جلد 8 - صفحه 312
مهلت نداد و ببلاء سخت مبتلا شد و بدرک واصل شد.
2- اينکه قصد آنها ضرر بمسلمين بود که هر قدر بتوانند آنها را از دور پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم دور کنند و بگويند بيائيد در اينکه مسجد نماز گذاريد.
3- تفرقه بين مسلمين که ضعف در آنها ايجاد شود و قواي آنها کاسته شود 4- کفر که تقويت کفر کنند و پس از بناء آمدند نزد حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که تشريف ببرد در آن نماز گذارد و حضرت در آن موقع در جناح سفر بود براي غزوه تبوک فرمود در مراجعت و چون مراجعت فرمود اينکه آيات نازل شد و حضرت فرستاد آن مسجد را خراب کردند و سقف آن را سوزانيدند و محل آن را کثيف و مرکز کثافات قرار دادند. اينکه خلاصه قصّه بپردازيم بشرح:
وَ الَّذِين‌َ اتَّخَذُوا يعني بناء کردند مسجدا بنام مسجد و الّا حقيقة مسجد نبود زيرا تا در آن نماز گذارده نشود و تصرف مسجديت نشود مسجد نميشود و احدي از مسلمين در آن نماز نگذارد و بر فرض خود منافقين يک صورت نمازي کرده باشند نماز نيست بعلاوه اينها نه قصد وقف کردند و نه قصد مسجديت فقط اسم مسجد روي او گذاردند و باين مناسبت در قرآن اطلاق مسجديت بر او کرده، و نظير اينکه مسجد مساجد ملعونه در شام است که بعضي معاندين نذر کردند که اگر حسين عليه السّلام کشته شد و يزيد فتح کرد مسجد بناء کنند و پنج مسجد بناء کردند که در اخبار ائمه عليهم السلام تعبير بملعونه شده و البته حرام است دخول در آن و اقامه صلوة در آن حتي امر آن از بيع يهود و صوامع نصاري کليسا بدتر است زيرا نماز در آنها مانعي ندارد.
ضرارا صفت مسجد است که نفس بقاء اينکه مسجد براي مسلمين ضرر دارد و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود
(لا ضرر و لا ضرار في الاسلام)
و قاعده لا ضرر از همين حديث استفاده ميشود و اينکه قاعده مثل قاعده لا حرج حکومت دارد بر جميع
جلد 8 - صفحه 313
اطلاقات ادله احکام مگر احکامي که در مورد ضرر جعل شده مثل زکاة و خمس آنهم از باب تخطئه در مصداق است و همين نحوي که ضرر و ضرار حرام است دفعش واجب است لذا حضرت امر فرمود خراب کنند و بسوزانند.
و کفرا صفت بعد از صفت است يعني محل کفر است که کفار و منافقين در آن مجتمع ميشوند و بر ضدّ اسلام قيام ميکنند وَ تَفرِيقاً بَين‌َ المُؤمِنِين‌َ صفت سوم مسجد است که موجب تفرقه بين آنها ميشود که هر قسمت از آنها در يک محلي بروند و در مرکز واحد مجتمع نشوند مثل مسجد النبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم وَ إِرصاداً لِمَن حارَب‌َ اللّه‌َ وَ رَسُولَه‌ُ مِن قَبل‌ُ که ابي عامر راهب باشد و شرح حال او گذشت وَ لَيَحلِفُن‌َّ إِن أَرَدنا إِلَّا الحُسني که آمدند خدمت حضرت و قسم ياد کردند که ما جز خير و خوبي و احسان بمسلمين غرض ديگري نداشتيم.
وَ اللّه‌ُ يَشهَدُ إِنَّهُم لَکاذِبُون‌َ پس بعد از شهادت حق جايي نميماند
(چون شهادت داد حق کبود ملک || تا شود اندر شهادت مشترک)
مثنوي