تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (109)
أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ: آيا هر کس که اساس نهد امور دين خود را. عَلى تَقْوى مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٍ: بر پرهيزکارى از خدا و خشنودى او که قاعده محکم باشد. خَيْرٌ: بهتر و پسنديده‌تر است. أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ: يا آنکه تأسيس کند بناى امور دين خود را. عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ: بر کنار رودى که زيرش بمرور سيل تهى شده و ظاهرش بجاى خود ايستاده، شکافته شده نزديک باشد به افتادن، و اين زمين سست‌ترين زمينها است. حاصل آنکه بناى امور دين اين جماعت، بر قاعده‌اى است که اضعف القواعد و اقل البقاء باشد، يعنى باطل و نفاقى که مانند چنين زمينى در قلت ثبات و استقامت است. فَانْهارَ بِهِ فِي نارِ جَهَنَّمَ: پس آن زمين، سست گردد و در افتد با بنا، يا با بانى آن در آتش جهنم.
بيان- حق تعالى تشبيه فرموده بنيان ايشان را بر آتش جهنم به بنائى که بر
«1» منهج ج 4 ص 329.
«2» مجمع ج 3 ص 73.
ج5، ص 206
جانب نهرى واقع شده متصف به صفت مذکوره، پس چنانچه بناى نهر در معرض سيل و فنا است، همچنين بناى باطل و فاسد، اعتقاد و اعمال آنها مشرف است به سقوط و وقوع در آتش جهنم. مراد آنست که عمل متقى و منافق مساوى نيست، زيرا عمل مؤمن متقى، ثابت و مستقيم و مبنى بر اصل صحيح و اعتقاد حق و سبب وصول به صواب و فوز به جنان است، و عمل منافق، سست و غير ثابت و سريع الزوال و مبتنى بر اصل باطل و اعتقاد فاسد و علت وصول به عقاب و خلود نيران است؛ پس تفاوت بين اين دو از کجاست تا به کجا.
وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ: و خداى تعالى راه ننمايد ستمکاران را به آنچه مقصودشان است، يا خداوند سبحان راه ننمايد به بهشت کفار را، زيرا آنها به سوء اختيار، موجبات دخول بهشت که ايمان و طاعت باشد پيروى و متابعت ننمودند، و کفر و نفاق را پيش گرفتند؛ يا حق تعالى هدايت نفرمايد به اجبار کفار و منافقين را، زيرا اجبار و الجاء نقض غرض، و منافى با تکليف، و ساحت کبريائى منزه از آنست. در تفسير ابو الفتوح رازى (قدس اللّه سره) «1» از جابر بن عبد اللّه نقل شده که گفت: از آنجا گذشتم، دودى ديدم متصاعد بود. خلف بن ياسين الکوفى گويد: با پدرم به حج مى‌رفتم به آن مسجد رسيدم که پيغمبر در آن به دو قبله نماز خوانده بود، يعنى مسجد قبا، و محراب به جانب بيت المقدس بود در زمان بنى اميه، چون خلافت به منصور عباسى افتاد، امر کرد تا قبله را گردانيدند که مبادا کسى ندانسته به آن نماز گزارد، و مسجد ضرار را ديدم دودى از آن پديد آمده و مزبله گشته.
نکته- لفظ خير و شر براى دو معنى است: يکى تفضيل، و ديگر بدون تفضيل. و در اين آيه تفضيل است، زيرا هر جا قرينه من باشد، معنى تفضيل بود.
(هارٍ) (مقلوب اصلحه هاير من هار يهور هورا. و يقال ايضا هار يهار) و الف او منقلبه از واو است.
«1» ج 5 ص 256.
ج5، ص 207