تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِکُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (111)
ج5، ص 208
شأن نزول «1»- واحدى در وسيط و غير او از محمد بن کعب نقل نموده که:
چون در ليلة العقبه، هفتاد و پنج نفر از اهل مدينه با پيغمبر بيعت کردند، عبد اللّه رواحه گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله از ما شرط و عهد اخذ کن براى خدا و براى خود به هر چه مى‌خواهى. حضرت فرمود: شرط اخذ مى‌کنم براى خدا که او را بپرستيد و شرک نياوريد، و براى خود که مرا نگاه داريد و مخالفت نکنيد، چنانچه اموال و نفوس خود را حفظ مى‌کنيد. گفتند: چون به اين امر اقدام نمائيم. جزاى ما چه باشد؟ فرمود: جزاى شما بهشت خواهد بود.
انصار گفتند: خريد و فروش با فايده نموديم و سود کرديم و هرگز اقاله نخواهيم کرد؛ حق تعالى از آن خريد و فروش اخبار فرمايد:
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ: بتحقيق خداى تعالى بخريد از ايمان آورندگان. أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ: جانها و مالهاى ايشان را که مباشر جهاد در راه او نفقه کنند. بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ: به عوض آنکه براى آنها باشد قيمت بهشت.
تبصره- بدانکه آيه شريفه تمثيلى است براى اثابه مؤمنان به بهشت بر بذل اموال و انفس ايشان نه حقيقت اشترا، زيرا بيع شرى جائى وقوع يابد که تباين ملاک باشد، و چون هر که هست و هر چه هست، تماما ملک ذات احديت حق است: «العبد و ما له کان لمولاه» پس مراد آيه تحريص است در جهاد، يعنى: اى بندگان از تو بذل نفس و مال، و از من عطا دادن بهشت باقى مرغوب را بستان.
سنگ بيانداز گهر ميستان
خاک زمين ميده زر ميستان
در عوض فانى خوار حقير
نعمت پاکيزه و باقى بگير
«1» (منهج ج 4 ص 330) بنقل از الوسيط.
ج5، ص 209
حکايت- در کشاف «1» و عين المعانى «2»- نقل شده که: اعرابى از در مسجد پيغمبر مى‌گذشت. حضرت اين آيه مى‌خواند، انوار کلام الهى، باطن او را عکس‌پزير اشراقات فيوضات ملکوتى ساخته، پرسيد: اين کلام کيست؟ گفتند:
کلام اللّه. گفت: اين بيع شرى کى بودى؟ جواب دادند: در روز ميثاق که ذرّات را خطاب «أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ» شنوانيدند. اعرابى گفت: و اللّه بيع سودمندى است، چون نفوس معيوب و اموال فانى را مى‌خرد، در عوض بهشت باقى مى‌دهد، هرگز اين بيع را اقاله و فسخ ننمايم، بلکه نفس و مال خود را در بازم.
آن بيع که روز ازل با تو کرده‌اند
اصلا در آن حديث اقالت نمى‌رود
عزيزى گفته: هر بنده چيزى بخرد در حينى که به عيب آن دانا باشد آن را رد نتوان کرد، پس حق تعالى ما را خريد با آنکه به عيوب ما دانا بوده، اميد آنست که از درگاه کرم خود رد نفرمايد.
اميد که از فضلت مردود نگردم من
چون من به همه عيبى، لطف تو خريدارم
تذکره- اهل اشارت گفته‌اند: قيمت متاع به سه چيز پيدا شود: به مشترى، و دلال، و بهاء. چون مشترى اين معامله، خليل بود، و دلال نبى، و بهاء جزيل بود، لا جرم متاع نفيس شد بعد از آنکه خسيس بود، جليل شد بعد از آنکه ذليل بود، کثير شد بعد از آنکه يسير بود، کبير شد بعد از آنکه صغير بود، رفيع شد بعد آنکه وضيع بود، مالک شد بعد از آنکه هالک بود، شريف شد بعد آنکه ضعيف بود، کامل شد بعد از آنکه خامل بود، عظيم شد بعد از آنکه ذميم بود، على شد بعد آنکه دنى بود، ثمين شد بعد از آنکه مهين بود.
تحقيق رشيق- محققان بياناتى نموده‌اند: از جمله يکى از اکابر گفته بيع موقوف است بر بايع و مشترى و دلال و ثمن: مشترى در اين معامله خداى غفار است، دلال محمد مختار، بايع بنده مؤمن ديندار، ثمن بهشت دار القرار است.
* (فنعم المشترى ربّ الرّحيم و نعم الدّلال رسول الکريم و نعم الثّمن جنّة النّعيم)*. کرم
«1» ج 2 ص 313.
«2» (منهج ج 4 ص 331) بنقل از عين المعانى.
ج5، ص 210
را نگر، بنده بنده او، و مال مال او، و بهشت بهشت او، و مالک او و ملک از او، و بهاء از جانب او، بنده خود را از خود به مال خود و بهشت خود بخريد، او، هم صاحب، هم مالک، هم مشترى. و از حضرت صادق عليه السّلام نقل شده فرمود: «1» اى دون همت، تو خود را نمى‌شناسى، نگر تا خويشتن جز به بهشت نفروشى، که بهاء تو بهشت است. حسين بن عاصم الکوفى گفته:
من يشترى قبّة فى الخلد عالية
فى ظلّ طوبى رفيعات مبانيها
دلّالها المصطفى و اللّه بايعها
ممّن اراد و جبريل مناديها
پادشاه چون منزلى ويران بخرد، معماران برگمارد تا تعميرش کنند و ظريفش نمايند، که هر کس ببيند نشناسد. همچنين پادشاه حقيقى، خداى تعالى، بنده با عيب بخريد و او را بتوفيق موفق و به تأييد مسدد و به رحمت مکرم فرمود، تا آثار رحمت و حسن نظر او بر او پيدا شد. نزد بعضى انسان حقيقتا عبارت است از جوهر مجردى که از عالم ارواح است، و اين بدن و آنچه محتاج اليه است از ضرورات معاش، مانند آلات و وسائط است براى تحصيل کمالات موصله به درجات عاليات؛ پس بايع او جوهر روح قدسى، و مشترى خداى تعالى، و يکى از عوضين جسد بالى و مال فانى، و عوض ديگر بهشت باقى و سعادت دائمى است؛ پس ربح حاصل، و خسران زايل خواهد بود.
تنبيه- حق تعالى در آيه ذکر نمود که از بنده مى‌خرم، و نفرمود بهشت مى‌فروشم، زيرا هر که چيزى فروشد يا براى فايده يا براى احتياج است، و ذات احديت الهى از هر دو منزه باشد. و ايضا اگر مى‌فرمود بهشت مى‌فروشم، که را ياراى آن بود که گويد مى‌خرم يا من بهاى بهشت دارم؛ پس بهشت ناخريده ماندى، و بنده از اين خير بريده شدى. و قوله تعالى «مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» اشعار است به آن که اين مبايعه من با مؤمنان است نه کافران، زيرا کافر مرا نشناسد و شخص ناشناس را ثمن جليل به عوض متاع حقير به او ندهند، و دلال تا محبت به بايع نداشته باشد، متاع او را به ثمن کثير نفروشد؛ پس در اين مبايعه متابعت
«1» مجمع 3 ص 75.
ج5، ص 211
شريعت لازم است تا به موجب «فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ» متاع حقير به ثمن خطير فروخته شود.
بعد از آن آنچه به سبب آن شرى واقع شود مى‌فرمايد: يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: جنگ مى‌کنند اين مؤمنان که نفس ايشان خريده شده است در راه خداى تعالى و طلب خشنودى او سبحانه جل شأنه. فَيَقْتُلُونَ: پس گاهى مى‌کشند دشمنان را. وَ يُقْتَلُونَ: و زمانى کشته مى‌شوند به دست آنها. وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا: وعده فرموده خدا ايشان را بر آن بيع و شرى وعده دادنى بر ذات او ثابت و باقى که تخلف و خلافى نيست در آن. فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ: وعده‌دادنى ثابت در اين سه کتاب تورات موسى عليه السّلام و انجيل عيسى عليه السّلام و قرآن حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله. اين آيه شريفه دليل است بر آن که اهل تورات و انجيل مأمور بودند به قتال.
بعد از آن بر سبيل مبالغه در انجاز وعده و تقرير حقيت آن مى‌فرمايد که:
وَ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ: و کيست وفاکننده‌تر به عهد خود از خداى تعالى که کريم است، و کريم خلف وعده روا ندارد. فَاسْتَبْشِرُوا: پس شادمان و خوشحال باشيد غايت خوشحالى. بِبَيْعِکُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ: بخريد و فروش خود که مبايعه کرديد به آن، چه او سبحانه عظايم مطالب را بر شما واجب گردانيده، چنانچه بيان مى‌فرمايد. وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ: و آن بيع رستگارى است بزرگ.
خاتمه: در آيه شريفه انواع تأکيداتى است: 1- «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى» وقتى مشترى ذات اللّه متصف به جميع کمالات و مفيض کل خيرات است، پس هر آينه چه گمانى به او دارى. 2- تعبير فرموده از ايصال ثواب به بيع و شرى براى تحقيق آن. 3- «بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» به حرف تحقيق و لام تمليک به جهت ثبوت آن. 4- «وَعْداً» تأکيد براى عدم تخلف. 5- «عَلَيْهِ» و کلمه على براى وجوب است ظاهرا. 6- «حَقًّا» تأکيد تحقيق. 7- «فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ» کأنه جارى مجراى اشهاد است جميع کتب الهيه و تمام انبياء و رسل سبحانيه بر اين مبايعه. 8- «وَ مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ» تنبيه است بر آن که
ج5، ص 212
حضرت احديت دروغ و خلف وعده نفرمايد البته. 9- «فَاسْتَبْشِرُوا» بشارت عبارت است از خبر صدق اولى. 10- «وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» به واو عطف و کنايه و اشاره ربط داده و جميع بين اين سه. در خاتمه به جهت غايت توکيد و مبالغه است يا به سبب ذکر کتب ثلاثه، پس هر ربطى در مقابل يک کتاب است.