تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما کانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِينَ وَ لَوْ کانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (113)
شأن نزول «1»- در تفسير حسن بصرى نقل شده که مسلمانان از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله التماس نمودند که براى پدران ما که در جاهليت مرده‌اند استغفار فرما، آيه شريفه را حق تعالى نازل فرمود:
ما کانَ لِلنَّبِيِ: سزاوار و شايسته نباشد مر پيغمبر را. وَ الَّذِينَ آمَنُوا: و آن کسانى که ايمان آوردند به خدا و پيغمبر. أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِينَ: اينکه طلب آمرزش کنند براى شرک آورندگان به خدا. وَ لَوْ کانُوا أُولِي قُرْبى: و اگرچه باشند آن مشرکان صاحبان قرابت و خويشى. مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ: بعد از آنکه روشن و آشکار شد مر ايشان را که، أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ: بتحقيق ايشان يعنى مشرکان ملازمان جهنمند.
تبصره: بعضى از مفسرين نقل نموده «2» که در وقت وفات ابو طالب، حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله به بالين او آمد و فرمود: حق تو بر من اعظم و دوستى تو در دل من هيچ کسى را نيست؛ و حق تو از پدرم بيشتر است، مرا به کلمه
«1» مجمع ج 3 ص 77.
«2» منهج ج 4 ص 332.
ج5، ص 215
شهادت يارى ده. ابو جهل و عبد اللّه اميه حاضر بودند، گفتند: آيا اعراض مى‌کنى از ملت عبد المطلب. به روايت ديگر از ملت ابراهيم گفت من بر دين عبد المطلب و دين ابراهيم هستم. پيغمبر فرمود: من براى تو استغفار مى‌کنم، آيه شريفه نازل شد بر نهى از استغفار. اين مطلب قولى است باطل و سخنى است غير واقع به جهاتى چند:
1- اين سوره به اتفاق مفسرين نزديک وفات پيغمبر نازل شد، و ابو طالب ابتداى اسلام وفات يافت.
2- بر فرض صحت، اين نقل دلالت بر ايمان ابو طالب نمايد نه کفرش، زيرا اقوال او که من بر دين عبد المطلب هستم دلالت واضحى است بر آنچه به اتفاق خاصه و عامه عبد المطلب مسلمان بوده، و ايضا قول او که من بر دين ابراهيم مى‌باشم، و اين بديهى است هر که بر ملت ابراهيم عليه السّلام بود البته مسلمان باشد و اسناد کفر باو موجب کفر مکفر خواهد بود.
3- به اجماع اماميه و فرقه حقه، او مسلمان بوده، چگونه آيه در حق او نازل شده.
4- پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: براى تو استغفار مى‌کنم و استغفار نمود؛ اگر صحيح باشد، استغفار رسول صلّى اللّه عليه و آله براى ابو طالب ادل دلائل است بر اسلامش، زيرا پيغمبرى که قدوه و قبله تمام عالميان است در علم و عمل و مخزن علوم ربانى و مهبط وحى سبحانى باشد، چگونه اين مطلب را نداند که براى مشرکان مصر بر کفر، استغفار را نشايد، حاشا و کلا، پست‌ترين عوام اين نسبت را شايسته نداند.
خامسا: اين قول مناقض با اخبار متقنه مى‌باشد از جمله:
1- در مرآت العقول- مردى از شيعيان ابان بن ابى محمود خدمت حضرت رضا عليه السّلام نوشت: پدر و مادرم فدايت، من شک نمودم در اسلام ابو طالب.
حضرت در جواب کتابت فرمود آيه شريفه «وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ
ج5، ص 216
الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ ...» «1» بعد نوشت: اگر اقرار نکنى به ايمان ابى طالب، بازگشت تو بسوى آتش است.
2- بسندهاى بسيار بعضى از عباس بن عبد المطلب و عده‌اى از ابو بکر بن ابى قحافه نقل شده که: ابو طالب نمرد مگر اينکه گفت (لا اله الّا اللّه محمّد رسول اللّه) 3- خبر مشهور که ابو طالب در وقت نزع، کلام خفى گفت، برادرش عباس آن را شنيد، سر بلند نمود به طرف حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله گفت: اى برادر، قسم به خدا عموى تو شهادت را گفت، لکن ضعف دارد از آنکه صداى خود را به تو رساند.
4- شيخ طوسى در امالى به اسناد خود روايت نموده از مفضل بن عمر از حضرت صادق عليه السّلام از آباء گرام خود که روزى امير المؤمنين عليه السّلام نشسته و مردم به اطرافش جمع، شخصى برخاست گفت: يا امير المؤمنين، تو به مقام منزله از جانب خداى تعالى، و حال آنکه پدرت معذب به آتش. حضرت فرمود: خدا دهانت را بشکند، قسم به آن ذاتى که مبعوث فرمود به حق حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله، اگر شفاعت کند پدرم تمام گناهکاران روى زمين را، هر آينه حق تعالى شفاعتش را قبول فرمايد؛ پدرم معذب در نار و حال آنکه پسرش «قسيم الجنّة و النّار» است! بعد فرمود: قسم به ذاتى که مبعوث فرمود به حق حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله را به نبوت، که روز قيامت نور پدرم خاموش گرداند انوار خلايق را مگر پنج نور را: نور حضرت محمّد صلّى اللّه عليه و آله و نور من و نور فاطمه عليها السلام و نور حسن عليه السّلام و حسين عليه السّلام و نور نه نفر اولاد حسين عليهم السلام به جهت آنکه نور پدرم از نور ما باشد که دو هزار سال قبل از خلق آدم خلق فرمود. و ساير اخبارى که در اين باب وارد شده. در اين صورت محل شکى در مطلب مذکور باقى نخواهد ماند.