تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (114)
«1» سوره نساء آيه 115.
ج5، ص 217
بعد از آن علت استغفار حضرت ابراهيم عليه السلام را براى عمش بيان مى‌فرمايد:
وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ: و نبود طلب آمرزش نمودن ابراهيم عليه السلام براى عمش آذر که در تربيت و محافظت او در زمان طفوليت به منزله پدر بود. إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ: مگر براى وفا نمودن وعده‌اى که در وقت مناظره.
وَعَدَها إِيَّاهُ: وعده کرده بود مر عمويش را آنجا که فرمود «سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِّي» «1» يعنى زود باشد براى تو از خدا طلب مغفرت نمايم به توفيق ايمان که مکفر ما قبل خود و ماحى خطيئات است در حال کفر. يا وعده کرده بود آذر مر ابراهيم عليه السّلام را که اسلام آورد و اين اصح است. چنانچه روايت عياشى «2» مؤيد آن است از حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: چه مى‌گويند در قول خداى تعالى «وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ» عرض شد: حضرت ابراهيم وعده نمود که استغفار کند براى او فرمود: «ليس هو هکذا انّ ابا ابراهيم وعده ان يسلم فاستغفر له فلمّا تبيّن له انّه عدوّ للّه تبرّأ منه. فرمود: نيست چنين، بدرستى که عموى ابراهيم عليه السّلام وعده نمود اسلام آورد، پس ابراهيم استغفار کند براى او، پس زمانى که مبيّن شد که دشمن خدا باشد، بيزارى جست از او.
«1»- سوره مريم آيه 47.
«2»- تفسير عياشى ج 2 ص 114 حديث 146.
ج5، ص 218
تنبيه- اولا: مراد از پدر در آيه عمو مى‌باشد، و اطلاق شود لفظ «اب» بر عم، چنانچه حق تعالى حکايت فرموده از اولاد يعقوب وقتى که سؤال نمود «ما تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَکَ وَ إِلهَ آبائِکَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ» «1» و معلوم است که اسمعيل عم يعقوب عليه السّلام بوده و حال آنکه اطلاق شده بر او لفظ «اب»، پس همچنين در اينجا هم لفظ «اب» اطلاق بر عم شده و ايضا به اتفاق مورخين، اسم پدر حضرت ابراهيم تارخ بوده و عموى او آذر نام داشته، پس آيه «إِذْ قالَ ... لِأَبِيهِ آزَرَ» «2» مراد عم باشد.
ثانيا: در استغفار حضرت ابراهيم عليه السّلام خلاف است. نزد بعضى ابراهيم عليه السّلام آذر را دعوت نمود، گفت: من مؤمنم، و لذا براى او استغفار نمود. و نزد جمعى استغفار به شرط ايمان بوده گرچه در ظاهر نيست لا بد بايد در نيت در تقدير باشد، زيرا مثل ابراهيم خليل عليه السّلام شايسته نيست که عالم به اين مسئله نباشد. در ينابيع نقل شده که آذر ابراهيم را وعده ايمان داده بود که ايمان خواهم آورد فکانه، قال اللّهمّ اغفر لابى اذا امن خدايا عموى مرا بيامرز هرگاه ايمان آرد، و اين اصح اقوال است. بنابراين ضمير «وعده» راجع به آذر باشد، و معنى آنکه: طلب آمرزش مى‌کنم وقتى ايمان آرى.
فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ: پس چون آشکار و روشن شد براى ابراهيم. أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ:
اين که آذر دشمن است خداى را، يعنى بر کفر بميرد. يا به وحى او را معلوم شد که او ايمان نخواهد آورد. تَبَرَّأَ مِنْهُ: بيزارى جست از او و قطع استغفار نمود. نزد بعضى از مفسرين علم ابراهيم به عدم ايمان او، روز قيامت باشد وقتى عم را نبيند، گويد: اللّهمّ ابى اللّهمّ ابى. حق تعالى امر فرمايد تا آذر را به صورت کفار به نظر او آورند. گويد: اين کيست؟ گويند: اين عم تو است که بر کفر مرده و با تو دروغ گفت که ايمان آوردم، چون نفاق و کفر او بر ابراهيم ظاهر شود، بيزارى جويد از او. إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ: بتحقيق ابراهيم بسيار آه کننده
«1» سوره بقره آيه 133.
«2» سوره انعام آيه 74.
ج5، ص 219
بود. اين کنايه است از رقت قلب و کثرت ترحم و زيادى شفقت. بردبار و صبر کننده بر اذيت و آزار قوم به حدى که آذر مى‌گفت «لَأَرْجُمَنَّکَ» «1» او در جواب مى‌گفت «سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ» «2» اين جمله مؤکده بيان آن چيزى است که حامل ابراهيم شد براى استغفار بر عم خود با وجود بدخوئى او بر او.
تبصره- در بيان «اوّاه» وجوهى است: 1- تفسير رازى «3» قدس الله سره در خبر است که ابراهيم عليه السّلام بسيار مى‌گفت: آه من النّار قبل ان لا ينفع يعنى آه از آتش دوزخ پيش از آنکه نفع ندارد. 2- شهر بن حوشب به روايت مرسله از پيغمبر روايت نموده که فرمود: الاوّاه، الخاشع المتضرّع. 3- نزد ابن مسعود «اواه» رحيم باشد. 4- نزد ابن عباس بسيار توبه کننده. 5- موقن بوده. 6- مستيقن باشد. 7- «اواه» مرد تسبيح کننده باشد در بيابان خالى.
8- نزد بعضى مردى باشد که ذکر خدا بسيار نمايد. 9- «اواه» به معنى خاشع است، چنانچه انس بن مالک روايت نموده که زنى خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله سخنى گفت که مکروه رسول بود. عمر بانگ بر او زد، حضرت فرمود: (دعوها فانّها اوّاهة) از معنى «اوّاهه» پرسيدند، فرمود: به معنى «خاشعه» است 10- به معنى کثير الذکر است، چنانچه مردى بسيار ذکر خدا و روزگارش مستغرق تسبيح و تهليل بود، حال او را خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله گفتند، فرمود: «انّه اوّاه». 11- شعبه روايت نموده از ابو يونس و او از قاضى مدينه از أبو ذر که مردى طواف خانه نمودى و ميان دعا گفتنى: «اواه، اواه» أبو ذر (رحمه الله) عرض کرد: يا رسول الله، آيا نيک است کار اين مرد. فرمود: واگذار او را که «اواه» است، تا شبى بيرون آمدم، ديدم پيغمبر او را به دست مبارک دفن مى‌نمود. 12- آنکه از گناه آه کند. 13- نزد سعيد بن جبير، معلم خير باشد. 14- در کافى و مجمع از صادقين عليهما السلام
«1» سوره مريم 46.
«2» سوره مريم آيه 47.
«3» ج 5 ص 268.
ج5، ص 220
مروى است که «اواه» به معنى دعا کننده است. 15- در تفسير قمى- فرمود حضرت باقر عليه السّلام «اواه» کسى است که بسيار متضرع باشد در نماز و در غير نماز هم در زمينهاى خالى از آب و گياه در جاهاى خلوت. 16- کعب گفته «اواه» به لغت حبشه به معنى مؤمن است.
وجه تنظيم- چون مقدم داشت ذکر کفار و منافقين را و منع از موالات ايشان و نماز بر آنها و قيام بر قبرشان به جهت دعا و نهى از دعاى بعد از موت ايشان، و بعد نهى فرمود پيغمبر و مؤمنين را از استغفار براى مشرکين، ذکر نمود قصه ابراهيم عليه السّلام و عذر او را در استغفار براى عمويش. و اما قوله تعالى «إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ» متصل شد بما قبل به سبب اشعار به آنکه وقتى براى او صفت رأفت و رحمت باشد، هر آينه در دعا اخلص و بر دعاى اقرباء خود احرص خواهد بود، معذلک تبرى جست از او وقتى مأيوس گشت از رستگارى او به سبب کفر او.