تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ما کانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِينَ وَ لَوْ کانُوا أُولِي قُرْبى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (113) وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلاَّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (114)
ترجمه
نباشد از براى پيغمبر و آنانکه ايمان آوردند که استغفار نمايند براى مشرکان و اگر چه باشند صاحبان قرابت بعد از آنکه ظاهر شود براى ايشان که آنانند اهل آتش
و نبود استغفار ابراهيم براى پدرش مگر از جهت وعده که داده بود آنرا باو پس چون واضح شد از براى او که او دشمن است مر خدا را بيزارى جست از او همانا ابرهيم بود غم خور بردبار.
تفسير
گفته شده است مسلمانان از پيغمبر (ص) خواهش نمودند که از براى پدر هاى آنها که بحال کفر مردند استغفار نمايد اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر آنکه جائز نيست براى پيغمبر (ص) و اهل ايمان که استغفار نمايند براى اهل شرک و کفر اگر چه آنها از اقارب و خويشان نزديک مسلمانان باشند چون استغفار کاشف از مودّت است و نبايد از طرف مسلمانان بکفار ابراز مودّتى شود با آنکه اين عمل لغو است چون خداوند
جلد 2 صفحه 627
مقدّر فرموده براى آنها خلود در آتش را و وعده داده و تخلّف از وعده خود نمى‌کند ولى اين در صورتى است که کفر آنها ظاهر باشد يا بحال کفر مرده باشند بلى ميتوان گفت جائز است از خدا بخواهند آنانرا موفق بقبول اسلام فرمايد و از تقصيرشان بگذرد ماداميکه معلوم نشده است که قابل هدايت نيستند و بنظر حقير استغفار حضرت ابراهيم براى آزر که عمّ يا جد مادرى او بوده و باو پدر خطاب ميفرموده از اين قبيل بوده است که او بحضرت ابراهيم وعده داده بوده است که مسلمان شود و از پرستش بت صرف نظر نمايد و حضرت ابراهيم هم باو وعده داده بود که در اين صورت براى او استغفار نمايد چنانچه در سوره ممتحنه در قول خداوند الّا قول ابرهيم لابيه لاستغفرن لک اشاره باين معنى شده است و محتمل است طلب مغفرت هم فرموده باشد بشرط قبول اسلام چنانچه گفته‌اند ولى در عين حال از خداوند ميخواسته که او را موفق بقبول اسلام فرمايد اگر قابل باشد و از تقصير او بگذرد و چون او قابل نبود و بحال کفر مرد و يا بوحى الهى بر حضرت ابراهيم مکشوف شد عدم قابلّيت او بيزارى جست از او و استغفار نفرمود و در ذيل آيه اشاره باين نظريه شده است باثبات دو صفت براى آنحضرت که کاشف از عطوفت و مهربانى و دلسوزى و غمخوارى و رقّت قلب و بردبارى و صبر و بى‌آزارى است و اين صفات موجب آن ميشد که هر قدر آنحضرت را اذيت مينمودند نفرين نميکرد بلکه دعا ميفرمود لذا از امام باقر (ع) در کافى و از حضرت صادق (ع) در مجمع نقل نموده که مراد از اوّاه دعاگو است و قمى ره از امام باقر (ع) نقل نموده که اوّاه بمعنى متضرّع در صلوات و خلوات است و بعضى گفته‌اند اوّاه کسى است که زياد آه ميکشد و گريه ميکند و دعا مينمايد و ياد خدا ميکند و عياشى ره از امام صادق (ع) نقل نموده که فرمود مردم در باب استغفار ابراهيم براى پدرش چه ميگويند گفته شد ميگويند ابراهيم بپدرش وعده داد که استغفار نمايد براى او فرمود اين نيست پدر ابراهيم وعده داد بآنحضرت که اسلام بياورد پس استغفار نمود براى او و چون معلوم شد براى او که باقى بر کفر است بيزارى جست از او و در روايت ديگرى است که چون مرد ظاهر شد براى او که دشمن خدا است پس استغفار نفرمود براى او و قمى ره روايت نموده که ابراهيم بپدرش فرمود اگر ترک نمائى عبادت بتها را استغفار ميکنم براى تو و چون ترک نکرد بت‌پرستى را بيزارى جست از او و بنابر اين ممکن است وعده دهنده حضرت ابراهيم باشد و ضمير مستتر در وعده راجع بآنحضرت باشد و موافق اين احتمال قرائت اباه بجاى ايّاه است و محتمل است وعده
جلد 2 صفحه 628
دهنده پدرش باشد و ضمير مستتر راجع باو باشد و محتمل است مواعده از طرفين باشد چنانچه بيان شد و اللّه اعلم.