اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما کان‌َ استِغفارُ إِبراهِيم‌َ لِأَبِيه‌ِ إِلاّ عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَها إِيّاه‌ُ فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ أَنَّه‌ُ عَدُوٌّ لِلّه‌ِ تَبَرَّأَ مِنه‌ُ إِن‌َّ إِبراهِيم‌َ لَأَوّاه‌ٌ حَلِيم‌ٌ (114)
و نبود استغفار ابراهيم از براي پدر خود مگر از مواعده که وعده داده بود
جلد 8 - صفحه 322
او را پس چون که واضح شد بر ابراهيم اينکه او دشمن خدا است بيزاري جست از او محققا ابراهيم بسيار دعا ميکرد و حليم بود.
کلام در اينکه آيه در چند جمله واقع ميشود: 1- اينکه مراد از پدر ابراهيم آزر است چنانچه ميفرمايد وَ إِذ قال‌َ إِبراهِيم‌ُ لِأَبِيه‌ِ آزَرَ انعام آيه 74، و آزر عم‌ّ ابراهيم بود و اطلاق پدر بر او ميکرد بمناسبت اينکه بود که پدرش از دنيا رفت و مادرش را آزر گرفت و ابراهيم عليه السّلام در دامن آزر بزرگ شد و شوهر مادرش بود و بجاي پدرش و دليل بر اينکه مدعي اما از قرآن اينکه اينکه مکالمات ابراهيم با آزر و استغفار و تبرّي بعد از تبين در زمان جواني و اول بعثت ابراهيم عليه السّلام بوده و در سوره ابراهيم در زمان پيري ابراهيم و پيدا کردن اسمعيل و اسحق الي قوله رَبَّنَا اغفِر لِي وَ لِوالِدَي‌َّ وَ لِلمُؤمِنِين‌َ يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الحِساب‌ُ آيه 42 پس والد ابراهيم غير از آزر است.
و اما از اخبار- اخبار بسياري داريم که آباء حضرت رسالت تا آدم تماما پاک بودند از انبياء و اوصياء انبياء و صلحاء که در بحار نقل فرموده و سه قسمت کرده و کفايت ميکند ما را از زيارت وارث که در کمال اعتبار است
(اشهد انک کنت نورا في الاصلاب الشامخة و الارحام المطهرة لم تنجسک الجاهلية بانجاسها)
و تعجب اينست که بعض اخباريين که قائل بتحريف هستند تصرف در کلمه والدي‌ّ کردند و گفتند ولدي بوده که اسماعيل و اسحق باشند.
جمله دوم- اينکه آيه در مقام دفع دخل است که معترضي اعتراض نکند که آزر اعم‌ّ از اينکه پدر بوده يا عم جزو اولي القربي است و آيه قبل نهي از استغفار کرده چرا ابراهيم استغفار کرده با اينکه آزر مشرک بوده- جواب اينکه آيه قبل چنانچه اشاره شد نهي از استغفار است بعد از تبين اينکه از اصحاب جحيم هستند که با حال شرک ميميرند يا ديگر قابليت هدايت نداشته باشند حضرت
جلد 8 - صفحه 323
ابراهيم بعد از تبين اينکه عدوّ للّه است تبري جست و اينکه استغفار قبل از تبين بوده.
جمله سوم- اختلاف شد بين مفسرين در کلمه موعدة که آيا وعده آزر بوده بابراهيم که ايمان ميآورم يا وعده ابراهيم بوده که براي تو استغفار ميکنم تحقيق کلام مي‌گوييم اولا موعدة ممکن است طرفيني باشد آن وعده ايمان داده و اينکه وعده استغفار، و ثانيا وعده ابراهيم بوده بقرينه قوله تعالي از قول ابراهيم عليه السّلام قال‌َ سَلام‌ٌ عَلَيک‌َ سَأَستَغفِرُ لَک‌َ رَبِّي إِنَّه‌ُ کان‌َ بِي حَفِيًّا مريم آيه 48 جمله چهارم- اختلاف است بين مفسرين در کلمه اواه که مراد از اينکه کثير ما بياد مرگ بوده يا بمعني مؤمن است بلغت حبشه يا موقن مستيقن يا رحيم بعباد يا عفيف يا فقيه يا متيقن باجابت دعاء يا کثير الذکر يا متضرع خاشع يا مجتنب از مکروهات الهي يا ملتزم بطاعت لکن در اخبار تفسير شده بکثير الدعاء که دعاء بوده پس از اينکه جملات بپردازيم بشرح آيه شريفه بعون اللّه تعالي وَ ما کان‌َ استِغفارُ إِبراهِيم‌َ يعني غرض ابراهيم و مقصود و منظور او از استغفار لابيه نبود براي اينکه مشرک بوده بلکه براي موعدة بوده إِلّا عَن مَوعِدَةٍ وَعَدَها چون حضرتش مأمور بدعوت بود و شرط دعوت احتمال تأثير است و لذا بعد از آنکه يقين بعدم تأثير پيدا کرد اعتزال جست و دست از دعوت کشيد اياه ظاهر آيه ضمير وعد راجع بابراهيم است و اياه راجع بآزر است و چون آزر مدتها در شرک و کفر و فساد بود حضرت ابراهيم فرمود من از خدا ميخواهم که از گذشته‌ها گذشت کند و اينکه عينا مطابق فرمايش پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود
(قولوا لا اله الّا اللّه تفلحوا)
که اگر قائل بتوحيد شويد رستگار ميشويد و رستگار فرع مغفرت است از گذشته‌ها.
فَلَمّا تَبَيَّن‌َ لَه‌ُ أَنَّه‌ُ عَدُوٌّ لِلّه‌ِ و اينکه قابل هدايت نيست و دست از شرک برنميدارد تَبَرَّأَ مِنه‌ُ تبري و بيزاري ترک معاشرت و مراوده است که معناي اعتزال است
جلد 8 - صفحه 324
که فرمود وَ أَعتَزِلُکُم وَ ما تَدعُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ مريم آيه 49، يعني کناره ميگيرم از شما و خدايان شما.
إِن‌َّ إِبراهِيم‌َ لَأَوّاه‌ٌ کثير الدعاء چنانچه گذشت حليم در خورد ميکرد بتندي و شدت و غضب با آنها رفتار نميکرد چنانچه خطاب بموسي و هارون شد فَقُولا لَه‌ُ قَولًا لَيِّناً طه آيه 46، و خطاب بپيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فرمود وَ جادِلهُم بِالَّتِي هِي‌َ أَحسَن‌ُ نحل آيه 126.